W obwodzie liniowym skutek działania kilku źródeł jest sumą skutków każdego z nich działającego osobno
W obwodzie liniowym z kilkoma źródłami niezależnymi każde napięcie i każdy prąd jest sumą tych, które wytworzyłoby każde źródło działające samodzielnie, przy pozostałych wyłączonych:
Każdy składnik \(x_k\) to udział źródła \(k\). Dodaje się je ze znakiem, względem tego samego kierunku odniesienia. Twierdzenie wynika z liniowości: gdy źródło wzrośnie dwukrotnie, jego udział też wzrośnie dwukrotnie, a udziały nie wpływają na siebie nawzajem.
| Element | Jak się go wyłącza |
|---|---|
| Idealne źródło napięciowe | Zwarcie (0 V) |
| Idealne źródło prądowe | Rozwarcie (0 A) |
| Źródło rzeczywiste | Wyłącza się źródło idealne, a zostawia jego rezystancję lub impedancję wewnętrzną |
| Źródło sterowane | Nie wyłącza się |
Źródło 12 V z R1 = 2 Ω zasila węzeł a, z którego R2 = 4 Ω prowadzi do masy. Źródło prądowe 3 A również wprowadza prąd do węzła a. Szukane są napięcie \(V_a\) i prąd w R2.
Tylko źródło 12 V: źródło prądowe zastępuje się rozwarciem i zostaje dzielnik napięcia.
Tylko źródło 3 A: źródło 12 V zastępuje się zwarciem, a R1 jest równoległy do R2.
Suma:
Sprawdzenie na pełnym obwodzie: przy \(V_a = 12\) V przez R1 nie płynie prąd, a całe 3 A ze źródła prądowego płyną przez R2. Natomiast mocy nie można sumować:
Brakuje 16 W, czyli składnika mieszanego \(2 V_a' V_a'' / R_2\). Moc zależy od kwadratu napięcia i nie jest liniowa: najpierw sumuje się napięcia lub prądy, a potem oblicza moc.
Źródło sterowane (zależne) nie wytwarza energii samo z siebie: jego wartość zależy od napięcia lub prądu w tym samym obwodzie. Dlatego przy superpozycji się go nie wyłącza. Pozostaje na swoim miejscu w każdym obwodzie składowym i przyjmuje wartość wynikającą z jego zmiennej sterującej w tym obwodzie.
Źródło 20 V z 2 Ω zasila węzeł a. Między a a masą jest rezystor 4 Ω połączony szeregowo ze sterowanym źródłem napięciowym o wartości \(2 I_x\) (w woltach, przy \(I_x\) w amperach), gdzie \(I_x\) to prąd w rezystorze 2 Ω. Źródło prądowe 2 A wprowadza prąd do węzła a.
Tylko źródło 20 V (źródło 2 A rozwarte): przez trzy gałęzie oczka płynie ten sam prąd \(I_x'\).
Tylko źródło 2 A (źródło 20 V zwarte): źródło sterowane nadal tam jest, teraz z \(I_x''\). Prąd w gałęzi 4 Ω wynosi \(I_x'' + 2\), a \(I_x''\) wychodzi ujemny, bo płynie od masy do węzła a.
Suma:
Sprawdzenie: \(I_x = (20 - 17)/2 = 1{,}5\) A, przez gałąź 4 Ω płynie 3,5 A, a jej napięcie wynosi \(4 \cdot 3{,}5 + 2 \cdot 1{,}5 = 17\) V. Gdyby wyłączyć także źródło sterowane, wyszłoby \(V_a = 13{,}33 + 2{,}67 = 16\) V, co jest błędem.
Istnieje drugi sposób, przydatny w dużych obwodach: potraktować źródło sterowane jak niezależne o nieznanej wartości, zastosować superpozycję ze wszystkimi źródłami i na końcu domknąć równanie jego zmiennej sterującej. Wynik jest ten sam.
To najbardziej praktyczne zastosowanie twierdzenia. Gdy obwód ma jednocześnie źródła stałe i przemienne, rozwiązuje się go dwa razy: dla prądu stałego cewki są zwarciami, a kondensatory rozwarciami; dla przemiennego używa się wskazów i impedancji. Wynik to suma obu odpowiedzi w dziedzinie czasu:
Tu \(I_0\) to składowa stała, a \(I_1\) wartość skuteczna składowej przemiennej. Przy źródłach o różnych częstotliwościach moce się sumują: składnik mieszany między składową stałą i przemienną albo między dwiema różnymi częstotliwościami ma w okresie wartość średnią zero. Nigdy nie wolno natomiast dodawać bezpośrednio wskazów o różnych częstotliwościach.
Źródło napięcia stałego 12 V i źródło 10 V skutecznych o częstotliwości 50 Hz, połączone szeregowo, zasilają rezystor 4 Ω i cewkę 9,55 mH, której reaktancja przy 50 Hz wynosi \(X_L = 2\pi \cdot 50 \cdot 0{,}00955 = 3\,\Omega\).
Tylko składowa stała (źródło przemienne zwarte): cewka jest zwarciem, a prąd ogranicza tylko rezystor.
Tylko składowa przemienna (źródło stałe zwarte):
Suma w dziedzinie czasu, przy prądzie opóźnionym o 36,87° względem napięcia przemiennego:
Prąd zmienia się od 0,17 A do 5,83 A i nie zmienia kierunku. Amperomierz prądu stałego (magnetoelektryczny) wskazuje 3 A, miernik prawdziwej wartości skutecznej 3,61 A, a amperomierz prądu przemiennego z kondensatorem blokującym 2 A. Moc w rezystorze jest sumą obu: 52 W.
Dzielnik z dwóch rezystorów 1 kΩ zasilany napięciem 10 V ustala napięcie stałe węzła a, jak przy polaryzacji tranzystora. Sygnał 1 V skutecznego wchodzi przez kondensator, którego reaktancja przy częstotliwości sygnału wynosi 1 kΩ.
Tylko składowa stała (sygnał zwarty): kondensator jest rozwarciem, a węzeł a ma połowę napięcia zasilania.
Tylko składowa przemienna (źródło 10 V zwarte): oba rezystory są połączone równolegle, 500 Ω, i tworzą dzielnik z kondensatorem.
Suma w dziedzinie czasu (amplituda \(0{,}447 \cdot \sqrt{2} = 0{,}632\) V):
Napięcie węzła a waha się wokół 5 V, od 4,37 V do 5,63 V. Kondensator nie dopuszcza składowej stałej do źródła sygnału, a źródło 10 V, które dla prądu przemiennego jest zwarciem, nie przepuszcza sygnału do zasilania. Tak analizuje się każdy wzmacniacz: najpierw punkt pracy dla prądu stałego, potem sygnał.
Zobacz też: prawa Kirchhoffa · twierdzenie Millmana · analizator obwodów DC · analizator obwodów AC, który rozwiązuje obwody ze źródłami o kilku częstotliwościach