PL

Zasada superpozycji

W obwodzie liniowym skutek działania kilku źródeł jest sumą skutków każdego z nich działającego osobno

1. Treść twierdzenia

W obwodzie liniowym z kilkoma źródłami niezależnymi każde napięcie i każdy prąd jest sumą tych, które wytworzyłoby każde źródło działające samodzielnie, przy pozostałych wyłączonych:

\[ x = x_1 + x_2 + \dots + x_n \]

Każdy składnik \(x_k\) to udział źródła \(k\). Dodaje się je ze znakiem, względem tego samego kierunku odniesienia. Twierdzenie wynika z liniowości: gdy źródło wzrośnie dwukrotnie, jego udział też wzrośnie dwukrotnie, a udziały nie wpływają na siebie nawzajem.

2. Jak ją stosować

  1. Wybiera się szukaną wielkość i jej kierunek odniesienia, który zachowuje się we wszystkich krokach.
  2. Zostawia się jedno źródło niezależne, a pozostałe wyłącza zgodnie z tabelą.
  3. Źródeł sterowanych nigdy się nie wyłącza: pozostają w każdym obwodzie składowym, sterowane zmienną tego obwodu.
  4. Oblicza się udział tego źródła i powtarza dla każdego z pozostałych.
  5. Dodaje się udziały ze znakiem. Przy prądzie przemiennym wskazy dodaje się tylko wtedy, gdy źródła mają tę samą częstotliwość; w przeciwnym razie dodaje się przebiegi czasowe.
ElementJak się go wyłącza
Idealne źródło napięcioweZwarcie (0 V)
Idealne źródło prądoweRozwarcie (0 A)
Źródło rzeczywisteWyłącza się źródło idealne, a zostawia jego rezystancję lub impedancję wewnętrzną
Źródło sterowaneNie wyłącza się
Przykład 1: dwa niezależne źródła prądu stałego

Źródło 12 V z R1 = 2 Ω zasila węzeł a, z którego R2 = 4 Ω prowadzi do masy. Źródło prądowe 3 A również wprowadza prąd do węzła a. Szukane są napięcie \(V_a\) i prąd w R2.

Pełny obwód.

Tylko źródło 12 V: źródło prądowe zastępuje się rozwarciem i zostaje dzielnik napięcia.

\[ V_a' = 12 \cdot \frac{4}{2 + 4} = 8\ \text{V} \]

Tylko źródło 3 A: źródło 12 V zastępuje się zwarciem, a R1 jest równoległy do R2.

\[ R_1 \parallel R_2 = \frac{2 \cdot 4}{2 + 4} = 1{,}333\,\Omega \]\[ V_a'' = 3 \cdot 1{,}333 = 4\ \text{V} \]

Suma:

\[ V_a = 8 + 4 = 12\ \text{V} \]\[ I_2 = \frac{12}{4} = 3\ \text{A} \]

Sprawdzenie na pełnym obwodzie: przy \(V_a = 12\) V przez R1 nie płynie prąd, a całe 3 A ze źródła prądowego płyną przez R2. Natomiast mocy nie można sumować:

\[ P_2 = \frac{12^2}{4} = 36\ \text{W} \]\[ \frac{8^2}{4} + \frac{4^2}{4} = 16 + 4 = 20\ \text{W} \]

Brakuje 16 W, czyli składnika mieszanego \(2 V_a' V_a'' / R_2\). Moc zależy od kwadratu napięcia i nie jest liniowa: najpierw sumuje się napięcia lub prądy, a potem oblicza moc.

3. Źródła sterowane

Źródło sterowane (zależne) nie wytwarza energii samo z siebie: jego wartość zależy od napięcia lub prądu w tym samym obwodzie. Dlatego przy superpozycji się go nie wyłącza. Pozostaje na swoim miejscu w każdym obwodzie składowym i przyjmuje wartość wynikającą z jego zmiennej sterującej w tym obwodzie.

Przykład 2: obwód ze sterowanym źródłem napięciowym

Źródło 20 V z 2 Ω zasila węzeł a. Między a a masą jest rezystor 4 Ω połączony szeregowo ze sterowanym źródłem napięciowym o wartości \(2 I_x\) (w woltach, przy \(I_x\) w amperach), gdzie \(I_x\) to prąd w rezystorze 2 Ω. Źródło prądowe 2 A wprowadza prąd do węzła a.

Źródło w kształcie rombu jest sterowane: jego napięcie wynosi 2·Iₓ.

Tylko źródło 20 V (źródło 2 A rozwarte): przez trzy gałęzie oczka płynie ten sam prąd \(I_x'\).

\[ 20 = 2\,I_x' + 4\,I_x' + 2\,I_x' \;\Rightarrow\; I_x' = 2{,}5\ \text{A} \]\[ V_a' = 20 - 2 \cdot 2{,}5 = 15\ \text{V} \]

Tylko źródło 2 A (źródło 20 V zwarte): źródło sterowane nadal tam jest, teraz z \(I_x''\). Prąd w gałęzi 4 Ω wynosi \(I_x'' + 2\), a \(I_x''\) wychodzi ujemny, bo płynie od masy do węzła a.

\[ V_a'' = 4\,(I_x'' + 2) + 2\,I_x'' \]\[ I_x'' = -\frac{V_a''}{2} \]\[ V_a'' = 2\ \text{V} \qquad I_x'' = -1\ \text{A} \]

Suma:

\[ I_x = 2{,}5 - 1 = 1{,}5\ \text{A} \]\[ V_a = 15 + 2 = 17\ \text{V} \]

Sprawdzenie: \(I_x = (20 - 17)/2 = 1{,}5\) A, przez gałąź 4 Ω płynie 3,5 A, a jej napięcie wynosi \(4 \cdot 3{,}5 + 2 \cdot 1{,}5 = 17\) V. Gdyby wyłączyć także źródło sterowane, wyszłoby \(V_a = 13{,}33 + 2{,}67 = 16\) V, co jest błędem.

Istnieje drugi sposób, przydatny w dużych obwodach: potraktować źródło sterowane jak niezależne o nieznanej wartości, zastosować superpozycję ze wszystkimi źródłami i na końcu domknąć równanie jego zmiennej sterującej. Wynik jest ten sam.

4. Obwody z prądem stałym i przemiennym jednocześnie

To najbardziej praktyczne zastosowanie twierdzenia. Gdy obwód ma jednocześnie źródła stałe i przemienne, rozwiązuje się go dwa razy: dla prądu stałego cewki są zwarciami, a kondensatory rozwarciami; dla przemiennego używa się wskazów i impedancji. Wynik to suma obu odpowiedzi w dziedzinie czasu:

\[ i(t) = I_0 + \sqrt{2}\,I_1 \sin(\omega t + \varphi) \]\[ I = \sqrt{I_0^2 + I_1^2} \]\[ P = P_0 + P_1 \]

Tu \(I_0\) to składowa stała, a \(I_1\) wartość skuteczna składowej przemiennej. Przy źródłach o różnych częstotliwościach moce się sumują: składnik mieszany między składową stałą i przemienną albo między dwiema różnymi częstotliwościami ma w okresie wartość średnią zero. Nigdy nie wolno natomiast dodawać bezpośrednio wskazów o różnych częstotliwościach.

Przykład 3: cewka zasilana szeregowo napięciem stałym i przemiennym

Źródło napięcia stałego 12 V i źródło 10 V skutecznych o częstotliwości 50 Hz, połączone szeregowo, zasilają rezystor 4 Ω i cewkę 9,55 mH, której reaktancja przy 50 Hz wynosi \(X_L = 2\pi \cdot 50 \cdot 0{,}00955 = 3\,\Omega\).

Źródło stałe i źródło przemienne połączone szeregowo z obwodem RL.

Tylko składowa stała (źródło przemienne zwarte): cewka jest zwarciem, a prąd ogranicza tylko rezystor.

\[ I_0 = \frac{12}{4} = 3\ \text{A} \]

Tylko składowa przemienna (źródło stałe zwarte):

\[ \underline{Z} = 4 + j3 = 5\angle 36{,}87^\circ\ \Omega \]\[ I_1 = \frac{10}{5} = 2\ \text{A} \]

Suma w dziedzinie czasu, przy prądzie opóźnionym o 36,87° względem napięcia przemiennego:

\[ i(t) = 3 + 2\sqrt{2}\,\sin(\omega t - 36{,}87^\circ)\ \text{A} \]
\[ I = \sqrt{3^2 + 2^2} = 3{,}61\ \text{A} \]\[ P = 4 \cdot 3^2 + 4 \cdot 2^2 = 36 + 16 = 52\ \text{W} \]

Prąd zmienia się od 0,17 A do 5,83 A i nie zmienia kierunku. Amperomierz prądu stałego (magnetoelektryczny) wskazuje 3 A, miernik prawdziwej wartości skutecznej 3,61 A, a amperomierz prądu przemiennego z kondensatorem blokującym 2 A. Moc w rezystorze jest sumą obu: 52 W.

Przykład 4: polaryzacja stałoprądowa i sygnał przemienny z kondensatorem sprzęgającym

Dzielnik z dwóch rezystorów 1 kΩ zasilany napięciem 10 V ustala napięcie stałe węzła a, jak przy polaryzacji tranzystora. Sygnał 1 V skutecznego wchodzi przez kondensator, którego reaktancja przy częstotliwości sygnału wynosi 1 kΩ.

Kondensator przepuszcza sygnał, ale blokuje składową stałą.

Tylko składowa stała (sygnał zwarty): kondensator jest rozwarciem, a węzeł a ma połowę napięcia zasilania.

\[ V_{a0} = 10 \cdot \frac{1}{1 + 1} = 5\ \text{V} \]

Tylko składowa przemienna (źródło 10 V zwarte): oba rezystory są połączone równolegle, 500 Ω, i tworzą dzielnik z kondensatorem.

\[ \underline{V}_{a1} = 1 \cdot \frac{500}{500 - j1000} = 0{,}447\angle 63{,}4^\circ\ \text{V} \]

Suma w dziedzinie czasu (amplituda \(0{,}447 \cdot \sqrt{2} = 0{,}632\) V):

\[ v_a(t) = 5 + 0{,}632\,\sin(\omega t + 63{,}4^\circ)\ \text{V} \]

Napięcie węzła a waha się wokół 5 V, od 4,37 V do 5,63 V. Kondensator nie dopuszcza składowej stałej do źródła sygnału, a źródło 10 V, które dla prądu przemiennego jest zwarciem, nie przepuszcza sygnału do zasilania. Tak analizuje się każdy wzmacniacz: najpierw punkt pracy dla prądu stałego, potem sygnał.

5. Kiedy nie można jej stosować

6. Do czego służy

Zobacz też: prawa Kirchhoffa · twierdzenie Millmana · analizator obwodów DC · analizator obwodów AC, który rozwiązuje obwody ze źródłami o kilku częstotliwościach