PL

Thévenin i Norton

Twierdzenia Thévenina i Nortona

Twierdzenia Thévenina i Nortona

1. Wprowadzenie

Gdy interesuje cię tylko to, co dzieje się w jednej części obwodu (odbiornik, punkt przyłączenia, urządzenie, które będzie wymieniane), nie trzeba za każdym razem rozwiązywać całej sieci. Twierdzenia Thévenina i Nortona pozwalają zastąpić cały obwód widziany z dwóch zacisków A–B bardzo prostym układem zastępczym, który na zewnątrz zachowuje się dokładnie tak samo.

Oba układy zastępcze to dwa sposoby opisu tego samego, a przejście od jednego do drugiego jest natychmiastowe.

+ − VTh ZTh A B Układ zastępczy Thévenina IN ZN A B Układ zastępczy Nortona
Dwa układy zastępcze tej samej sieci widziane z zacisków A–B.

2. Trzy parametry układu zastępczego

Cały układ zastępczy określają trzy wielkości, a wystarczy znać dowolne dwie:

\[ V_{Th} = V_{AB}\big|_{\text{stan jałowy}} \]\[ I_N = I_{AB}\big|_{\text{zwarcie}} \]\[ Z_{Th} = Z_N = \frac{V_{Th}}{I_N} \]

Przejście między układami zastępczymi jest proste:

\[ V_{Th} = I_N \cdot Z_{N} \]\[ I_N = \frac{V_{Th}}{Z_{Th}} \]\[ Z_N = Z_{Th} \]

3. Kroki wyznaczania układu zastępczego Thévenina

  1. Wskaż zaciski A–B i usuń odbiornik (lub część obwodu, którą chcesz badać). Oznacz biegunowość: \(V_{Th} = V_A - V_B\).
  2. Oblicz \(V_{Th}\): rozwiąż obwód przy rozwartych A–B (dzielnik napięcia, oczka, węzły, superpozycja…) i wyznacz napięcie między A i B.
  3. Oblicz \(Z_{Th}\), zależnie od rodzaju źródeł:
    • Tylko źródła niezależne: wyłącz je (źródło napięcia → zwarcie; źródło prądu → rozwarcie) i oblicz impedancję zastępczą widzianą z A–B.
    • Ze źródłami sterowanymi: nie wyłączaj ich. Oblicz \(Z_{Th} = V_{Th}/I_N\) albo wyłącz tylko źródła niezależne i podłącz źródło próbne \(V_p\) do A–B: \(Z_{Th} = V_p / I_p\).
  4. Narysuj układ zastępczy: \(V_{Th}\) szeregowo z \(Z_{Th}\).
  5. Podłącz z powrotem odbiornik i oblicz, co potrzeba:
    \[ I_L = \frac{V_{Th}}{Z_{Th} + Z_L} \]\[ V_L = V_{Th}\,\frac{Z_L}{Z_{Th} + Z_L} \]

4. Kroki wyznaczania układu zastępczego Nortona

  1. Wskaż A–B i usuń odbiornik. Ustal kierunek \(I_N\) (od A do B przez zwarcie).
  2. Zewrzyj A–B i oblicz prąd płynący przez to zwarcie: to jest \(I_N\).
  3. Oblicz \(Z_N\): dokładnie tak jak \(Z_{Th}\).
  4. Narysuj układ zastępczy: \(I_N\) równolegle z \(Z_N\).
  5. Podłącz z powrotem odbiornik (dzielnik prądu):
    \[ I_L = I_N\,\frac{Z_N}{Z_N + Z_L} \]

Praktyczna wskazówka: często łatwiej obliczyć dwie z trzech wielkości (\(V_{Th}\), \(I_N\), \(Z_{Th}\)) i wyprowadzić trzecią. Wybierz te dwie, które wymagają najmniej pracy.

Przykład 1: obwód DC

Źródło 12 V zasila dzielnik złożony z \(R_1 = 4\,\Omega\) (szeregowo) i \(R_2 = 6\,\Omega\) (równolegle do wyjścia). Z punktu środkowego rezystor \(R_3 = 2{,}6\,\Omega\) prowadzi do zacisku A. Szukamy prądu w odbiorniku \(R_L = 7\,\Omega\) podłączonym między A i B.

Napięcie Thévenina (bez obciążenia przez \(R_3\) nie płynie prąd):

\[ V_{Th} = 12 \cdot \frac{6}{4+6} = 7{,}2\ \text{V} \]

Rezystancja Thévenina (źródło napięcia zwarte):

\[ R_{Th} = (4 \parallel 6) + 2{,}6 = 2{,}4 + 2{,}6 = 5\ \Omega \]

Prąd odbiornika i układ zastępczy Nortona:

\[ I_L = \frac{7{,}2}{5 + 7} = 0{,}6\ \text{A} \]\[ I_N = \frac{7{,}2}{5} = 1{,}44\ \text{A} \]\[ I_L = 1{,}44 \cdot \frac{5}{5+7} = 0{,}6\ \text{A}\ \checkmark \]
Przykład 2: AC i dopasowanie na maksimum mocy

Źródło \(230\angle 0^\circ\) V zasila \(Z_1 = 10\,\Omega\) szeregowo, z \(Z_2 = j10\,\Omega\) między A i B. Który odbiornik pobiera maksymalną moc i ile ona wynosi?

\[ \overline{V}_{Th} = 230 \cdot \frac{j10}{10 + j10} = 115 + j115 = 162{,}6\angle 45^\circ\ \text{V} \]
\[ \overline{Z}_{Th} = \frac{10 \cdot j10}{10 + j10} = 5 + j5\ \Omega \]

Maksymalna moc jest przekazywana, gdy odbiornik jest równy sprzężeniu zespolonemu \(Z_{Th}\):

\[ \overline{Z}_L = \overline{Z}_{Th}^{\,*} = 5 - j5\ \Omega \]\[ P_{max} = \frac{|V_{Th}|^2}{4\,R_{Th}} = \frac{162{,}6^2}{4 \cdot 5} \approx 1322\ \text{W} \]

5. Podsumowanie porównawcze

THÉVENINNORTON
ŹródłoNapięcie \(V_{Th}\)Prąd \(I_N\)
ImpedancjaSzeregowoRównolegle
Wyznacza się przy A–BRozwartychZwartych
Obliczenie odbiornikaDzielnik napięciaDzielnik prądu
Wygodniejszy, gdy…Odbiorniki szeregowo, mała \(Z_{Th}\)Odbiorniki równolegle, duża \(Z_N\)

Ta tabela pokazuje pary terminów, pojęć lub elementów, których zamiana pozwala z jednego prawdziwego twierdzenia wyprowadzić inne, również prawdziwe. Nazywa się to dualnością i jest przydatne przy dowodzeniu twierdzeń, zwłaszcza w elektrotechnice.

6. Zastosowania

7. Wyznaczanie doświadczalne

METODACO SIĘ MIERZYWYNIK
Stan jałowy + zwarcie\(V_0\) i \(I_{cc}\)\(V_{Th} = V_0\), \(Z_{Th} = V_0/I_{cc}\)
Stan jałowy + znane obciążenie\(V_0\) i \(V_L\) przy \(R_L\)\(R_{Th} = R_L\left(\dfrac{V_0}{V_L} - 1\right)\)
Połowa napięcia\(R_L\) takie, że \(V_L = V_0/2\)\(R_{Th} = R_L\)

Metody ze znanym obciążeniem unikają zwarcia, które w rzeczywistym źródle może wywołać niebezpieczne prądy.

8. Środki ostrożności i typowe błędy

Poćwicz na zadaniach rozwiązanych z twierdzenia Thévenina lub powtórz prawa Kirchhoffa.