Gdy interesuje cię tylko to, co dzieje się w jednej części obwodu (odbiornik, punkt przyłączenia, urządzenie, które będzie wymieniane), nie trzeba za każdym razem rozwiązywać całej sieci. Twierdzenia Thévenina i Nortona pozwalają zastąpić cały obwód widziany z dwóch zacisków A–B bardzo prostym układem zastępczym, który na zewnątrz zachowuje się dokładnie tak samo.
Thévenin: każda sieć liniowa widziana z dwóch zacisków jest równoważna źródłu napięcia \(V_{Th}\) połączonemu szeregowo z impedancją \(Z_{Th}\).
Norton: ta sama sieć jest równoważna źródłu prądu \(I_N\) połączonemu równolegle z impedancją \(Z_N\).
Oba układy zastępcze to dwa sposoby opisu tego samego, a przejście od jednego do drugiego jest natychmiastowe.
Dwa układy zastępcze tej samej sieci widziane z zacisków A–B.
2. Trzy parametry układu zastępczego
Cały układ zastępczy określają trzy wielkości, a wystarczy znać dowolne dwie:
Wskaż zaciski A–B i usuń odbiornik (lub część obwodu, którą chcesz badać). Oznacz biegunowość: \(V_{Th} = V_A - V_B\).
Oblicz \(V_{Th}\): rozwiąż obwód przy rozwartych A–B (dzielnik napięcia, oczka, węzły, superpozycja…) i wyznacz napięcie między A i B.
Oblicz \(Z_{Th}\), zależnie od rodzaju źródeł:
Tylko źródła niezależne: wyłącz je (źródło napięcia → zwarcie; źródło prądu → rozwarcie) i oblicz impedancję zastępczą widzianą z A–B.
Ze źródłami sterowanymi:nie wyłączaj ich. Oblicz \(Z_{Th} = V_{Th}/I_N\) albo wyłącz tylko źródła niezależne i podłącz źródło próbne \(V_p\) do A–B: \(Z_{Th} = V_p / I_p\).
Narysuj układ zastępczy: \(V_{Th}\) szeregowo z \(Z_{Th}\).
Podłącz z powrotem odbiornik i oblicz, co potrzeba:
Wskaż A–B i usuń odbiornik. Ustal kierunek \(I_N\) (od A do B przez zwarcie).
Zewrzyj A–B i oblicz prąd płynący przez to zwarcie: to jest \(I_N\).
Oblicz \(Z_N\): dokładnie tak jak \(Z_{Th}\).
Narysuj układ zastępczy: \(I_N\) równolegle z \(Z_N\).
Podłącz z powrotem odbiornik (dzielnik prądu):
\[ I_L = I_N\,\frac{Z_N}{Z_N + Z_L} \]
Praktyczna wskazówka: często łatwiej obliczyć dwie z trzech wielkości (\(V_{Th}\), \(I_N\), \(Z_{Th}\)) i wyprowadzić trzecią. Wybierz te dwie, które wymagają najmniej pracy.
Przykład 1: obwód DC
Źródło 12 V zasila dzielnik złożony z \(R_1 = 4\,\Omega\) (szeregowo) i \(R_2 = 6\,\Omega\) (równolegle do wyjścia). Z punktu środkowego rezystor \(R_3 = 2{,}6\,\Omega\) prowadzi do zacisku A. Szukamy prądu w odbiorniku \(R_L = 7\,\Omega\) podłączonym między A i B.
Napięcie Thévenina (bez obciążenia przez \(R_3\) nie płynie prąd):
Źródło \(230\angle 0^\circ\) V zasila \(Z_1 = 10\,\Omega\) szeregowo, z \(Z_2 = j10\,\Omega\) między A i B. Który odbiornik pobiera maksymalną moc i ile ona wynosi?
Ta tabela pokazuje pary terminów, pojęć lub elementów, których zamiana pozwala z jednego
prawdziwego twierdzenia wyprowadzić inne, również prawdziwe. Nazywa się to
dualnością i jest przydatne przy dowodzeniu twierdzeń, zwłaszcza w elektrotechnice.
6. Zastosowania
Zmienne obciążenia: jeśli trzeba wypróbować wiele wartości obciążenia, układ zastępczy oblicza się raz, a każdy przypadek rozwiązuje w jednej linijce.
Dopasowanie na maksimum mocy: w DC \(R_L = R_{Th}\); w AC \(Z_L = Z_{Th}^*\). To podstawa dopasowania impedancji w audio, antenach i telekomunikacji.
Obliczenia zwarciowe w sieciach elektroenergetycznych: sieć widziana z miejsca zwarcia sprowadza się do układu zastępczego Thévenina, a prąd zwarcia wynosi \(I_{cc} = V_{Th}/Z_{Th}\). Na jego podstawie dobiera się wyłączniki i zabezpieczenia.
Modelowanie rzeczywistych źródeł: akumulator, generator czy uzwojenie wtórne transformatora przedstawia się jako \(V_{Th}\) plus impedancja wewnętrzna (w transformatorach impedancja zwarcia). Wyjaśnia to spadek napięcia przy wzroście obciążenia.
Elektronika: impedancje wejściowe i wyjściowe wzmacniaczy, polaryzacja tranzystorów (dzielnik bazowy zastępuje się układem Thévenina), czujniki w mostku Wheatstone'a.
Pomiary laboratoryjne: \(V_{Th}\) mierzy się woltomierzem w stanie jałowym, a \(I_N\) amperomierzem przy zwarciu (jeśli jest to bezpieczne); pozwala to też oszacować błąd „obciążenia” wprowadzany przez przyrząd pomiarowy.
7. Wyznaczanie doświadczalne
METODA
CO SIĘ MIERZY
WYNIK
Stan jałowy + zwarcie
\(V_0\) i \(I_{cc}\)
\(V_{Th} = V_0\), \(Z_{Th} = V_0/I_{cc}\)
Stan jałowy + znane obciążenie
\(V_0\) i \(V_L\) przy \(R_L\)
\(R_{Th} = R_L\left(\dfrac{V_0}{V_L} - 1\right)\)
Połowa napięcia
\(R_L\) takie, że \(V_L = V_0/2\)
\(R_{Th} = R_L\)
Metody ze znanym obciążeniem unikają zwarcia, które w rzeczywistym źródle może wywołać niebezpieczne prądy.
8. Środki ostrożności i typowe błędy
Tylko sieci liniowe. Zastępowana część musi być liniowa (rezystory, cewki, kondensatory, źródła, liniowe źródła sterowane). Sam odbiornik może być nieliniowy (dioda, lampa); wtedy rozwiązuje się go za pomocą układu zastępczego i charakterystyki odbiornika.
Nie wyłączaj źródeł sterowanych. Przy obliczaniu \(Z_{Th}\) wyłącza się tylko źródła niezależne. Ponadto zmienna sterująca źródłem sterowanym musi znajdować się wewnątrz zastępowanej sieci.
Wyłączaj źródła poprawnie: napięcie → zwarcie; prąd → rozwarcie. Pomylenie ich to najczęstszy błąd.
Uważaj na biegunowości i kierunki. \(V_{Th}\) to \(V_A - V_B\), a \(I_N\) płynie od A do B przez zwarcie. Przy spójnej konwencji \(Z_{Th} = V_{Th}/I_N\) musi mieć dodatnią część rzeczywistą w sieciach pasywnych.
Równoważność tylko na zewnątrz. Układ zastępczy odtwarza napięcia i prądy na A–B, ale nie moc ani straty wewnętrzne oryginalnej sieci. W stanie jałowym układ Thévenina nie rozprasza nic, a układ Nortona tak, podczas gdy rzeczywista sieć może robić coś zupełnie innego.
W AC ważne przy jednej częstotliwości. \(Z_{Th}\) zależy od częstotliwości; jeśli częstotliwość się zmienia (lub występują harmoniczne), układ zastępczy trzeba przeliczyć dla każdej z nich.
Przypadki graniczne: jeśli \(Z_{Th} = 0\) (idealne źródło napięcia), nie istnieje układ Nortona; jeśli \(Z_N \to \infty\) (idealne źródło prądu), nie istnieje układ Thévenina.
Maksimum mocy ≠ maksimum sprawności. Przy \(Z_L = Z_{Th}^*\) sprawność wynosi tylko 50 %. W sieciach elektroenergetycznych dąży się do czegoś odwrotnego: \(Z_{Th}\) dużo mniejszej od obciążenia.
Układy trójfazowe: przy symetrycznym obciążeniu pracuj na schemacie jednofazowym (na fazę, w gwiazdę zastępczą).