PL

Prawa Kirchhoffa

Węzły i oczka: wzory, zadania rozwiązane i kalkulator

Dwa prawa Kirchhoffa

Prawa Kirchhoffa pozwalają rozwiązać każdy obwód, nawet bardzo złożony, przez ułożenie układu równań. Razem z prawem Ohma są podstawą całej analizy obwodów.

Kim był Gustav Kirchhoff?

Gustav Robert Kirchhoff (Królewiec, 1824 – Berlin, 1887) był niemieckim fizykiem. Sformułował te dwa prawa w 1845 roku, mając zaledwie 21 lat, jeszcze jako student Uniwersytetu w Królewcu, uogólniając prawo Ohma na sieci z wieloma gałęziami.

Później był profesorem we Wrocławiu, Heidelbergu i Berlinie. Wraz z Robertem Bunsenem stworzył spektroskopię, dzięki której odkryli cez i rubid, a także sformułował prawa promieniowania cieplnego i pojęcie ciała doskonale czarnego, punkt wyjścia fizyki kwantowej.

1. Prądowe prawo Kirchhoffa (pierwsze prawo, węzłów)

W węźle suma prądów wpływających jest równa sumie prądów wypływających. Innymi słowy, suma algebraiczna jest równa zeru:

\[ \sum I_{\text{wpł}} = \sum I_{\text{wypł}} \qquad\Longleftrightarrow\qquad \sum_k I_k = 0 \]

To zasada zachowania ładunku: prąd nie gromadzi się ani nie znika w węźle.

2. Napięciowe prawo Kirchhoffa (drugie prawo, oczek)

Przy obejściu dowolnej drogi zamkniętej (oczka) suma wzrostów napięcia jest równa sumie spadków:

\[ \sum E = \sum R \cdot I \qquad\Longleftrightarrow\qquad \sum_k V_k = 0 \]

To zasada zachowania energii: ładunek, który wykona pełne okrążenie, wraca do tego samego potencjału.

3. Zasada znaków

4. Ile równań potrzeba

Przy \(n\) węzłach i \(r\) gałęziach układa się \(n - 1\) równań węzłowych i \(r - n + 1\) niezależnych równań oczkowych. Dzięki metodzie prądów oczkowych układ redukuje się do zaledwie \(r - n + 1\) równań, jak w kalkulatorze poniżej.

Kalkulator obwodu z dwoma oczkami

Prądy oczkowe I1 i I2 zgodnie z ruchem wskazówek zegara. I3 to prąd w R3, w dół.
Wartości obwodu
V
V
Ω
Ω
Ω

Zadania rozwiązane

Zadanie 1: prawo węzłów

Do węzła wpływają 3 A i 0,5 A, a jedną gałęzią wypływa 1,2 A. Ile wypływa drugą?

\[ 3 + 0{,}5 = 1{,}2 + I \;\Rightarrow\; I = 2{,}3\ \text{A (wypływa)} \]
Zadanie 2: prawo oczek w obwodzie szeregowym

Źródło 24 V zasila trzy rezystory połączone szeregowo: 2, 4 i 6 Ω. Oblicz prąd i napięcie na każdym rezystorze.

\[ 24 = (2 + 4 + 6)\,I \;\Rightarrow\; I = 2\ \text{A} \]\[ V_1 = 4\ \text{V},\ V_2 = 8\ \text{V},\ V_3 = 12\ \text{V} \]

Sprawdzenie: \(4 + 8 + 12 = 24\ \text{V}\). ✓

Zadanie 3: dwa oczka (to z kalkulatora)

V1 = 10 V, V2 = 5 V, R1 = 2 Ω, R2 = 4 Ω, R3 = 6 Ω. Równania oczkowe, obchodząc każde oczko zgodnie z ruchem wskazówek zegara:

\[ \begin{cases} (2 + 6)\,I_1 - 6\,I_2 = 10 \\ -6\,I_1 + (4 + 6)\,I_2 = -5 \end{cases} \]
\[ I_1 = \frac{10 \cdot 10 - 6 \cdot 5}{8 \cdot 10 - 36} = \frac{70}{44} = 1{,}59\ \text{A} \]\[ I_2 = \frac{6 \cdot 10 - 8 \cdot 5}{44} = \frac{20}{44} = 0{,}455\ \text{A} \]

Przez R3 płynie \(I_3 = I_1 - I_2 = 1{,}14\ \text{A}\) w dół. Prawo węzłów w węźle górnym: \(1{,}59 = 0{,}455 + 1{,}14\). ✓

Zadanie 4: prąd wychodzi ujemny

Ten sam obwód z V1 = 6 V, V2 = 12 V i wszystkimi trzema rezystorami po 2 Ω.

\[ \begin{cases} 4\,I_1 - 2\,I_2 = 6 \\ -2\,I_1 + 4\,I_2 = -12 \end{cases} \;\Rightarrow\; I_1 = 0\ \text{A},\quad I_2 = -3\ \text{A} \]

Ujemne \(I_2\) oznacza, że prąd w R2 płynie przeciwnie do założonego kierunku: to źródło V2 oddaje energię. A \(I_1 = 0\): napięcie węzła górnego (6 V) jest dokładnie równe V1, więc lewe źródło ani nie oddaje, ani nie pobiera prądu.

Prawo Ohma, drugi element układanki

Kirchhoff mówi, jak rozkładają się prądy i napięcia; prawo Ohma wiąże je w każdym rezystorze: \(V = R \cdot I\). W prostych obwodach szeregowych i równoległych wystarczy łączyć rezystory; w sieciach z kilkoma źródłami stosuje się Kirchhoffa lub twierdzenia Thévenina i Millmana.

Większy obwód? Narysuj go w analizatorze obwodów: ułoży równania węzłowe lub oczkowe i je rozwiąże.