PL

Twierdzenie o kompensacji

O ile zmieniają się prądy w obwodzie, gdy zmienia się rezystancja lub impedancja

1. Do czego służy

Często obwód jest już rozwiązany, a potem zmienia się wartość jednego elementu: rezystor się nagrzewa, zostaje wymieniony na inny o innej tolerancji albo włącza się amperomierz. Ponowne rozwiązywanie całego obwodu jest pracochłonne. Twierdzenie o kompensacji (zwane też twierdzeniem o zmianie) daje bezpośrednio przyrosty wszystkich prądów i napięć wywołane tą zmianą, przez rozwiązanie znacznie prostszego obwodu.

2. Treść twierdzenia

Jeżeli w gałęzi, przez którą płynie prąd \(I\), rezystancja (lub impedancja) zmienia się z \(R\) na \(R + \Delta R\), to przyrosty wszystkich prądów w obwodzie są takie, jakie wywołuje działające samodzielnie kompensacyjne źródło napięcia

\[ V_c = I\,\Delta R \]\[ \overline{V}_c = \overline{I}\,\Delta\overline{Z}\ \ \text{(prąd przemienny)} \]

włączone szeregowo ze zmienioną już gałęzią (\(R + \Delta R\)), o biegunowości przeciwnej do pierwotnego prądu \(I\), przy czym wszystkie niezależne źródła obwodu są wyzerowane (źródła napięcia zwarte, źródła prądu rozwarte). Prąd końcowy każdej gałęzi to prąd pierwotny plus przyrost.

Obwód pierwotny: prąd \(I_3\) w \(R_3\).
Obwód kompensacyjny: źródła wyzerowane, zmieniona gałąź i \(V_c = I_3\,\Delta R\) przeciwnie do \(I_3\).

Widziana od strony zmienianej gałęzi reszta obwodu to jej obwód zastępczy Thévenina \(R_{th}\), więc zmianę w samej gałęzi otrzymujemy w jednej linijce:

\[ \Delta I = -\frac{I\,\Delta R}{R_{th} + R + \Delta R} \]\[ I' = I\,\frac{R_{th} + R}{R_{th} + R + \Delta R} \]

Wersja dualna: jeżeli konduktancja gałęzi, na której jest napięcie \(V\), zmienia się o \(\Delta G\), przyrosty są takie jak od źródła prądu \(I_c = V\,\Delta G\) włączonego równolegle do gałęzi.

3. Dlaczego to działa

Jeżeli od obwodu zmienionego odejmiemy obwód pierwotny (na co pozwala superpozycja), źródła niezależne się znoszą i w każdej gałęzi zostaje tylko przyrost \(\Delta I = I' - I\). W zmienianej gałęzi spadek napięcia zmienia się z \(R\,I\) na \((R + \Delta R)\,I'\), a różnica wynosi

\[ (R + \Delta R)\,I' - R\,I = (R + \Delta R)\,\Delta I + \Delta R\,I \]

Czyli: zmieniona gałąź, przez którą płynie \(\Delta I\), plus stałe napięcie \(\Delta R\,I\), które jest właśnie źródłem kompensacyjnym. Ponieważ twierdzenie opiera się na superpozycji, obowiązuje tylko dla obwodów liniowych.

Przykład 1: zmiana rezystancji

W obwodzie z rysunku, przy \(E_1 = 12\) V, \(R_1 = 2\,\Omega\), \(E_2 = 6\) V, \(R_2 = 3\,\Omega\) i \(R_3 = 6\,\Omega\), twierdzenie Millmana daje \(V_a = 8\) V oraz \(I_1 = 2\) A, \(I_2 = -0{,}667\) A, \(I_3 = 1{,}333\) A. Co się stanie, jeśli \(R_3\) wzrośnie do 8 Ω?

\[ V_c = I_3\,\Delta R = 1{,}333 \cdot 2 = 2{,}667\ \text{V} \]\[ R_1 \parallel R_2 = 1{,}2\,\Omega \]
\[ \Delta I_3 = -\frac{2{,}667}{8 + 1{,}2} = -0{,}290\ \text{A} \]\[ \Delta V_a = 0{,}290 \cdot 1{,}2 = 0{,}348\ \text{V} \]
\[ \Delta I_1 = -\frac{0{,}348}{2} = -0{,}174\ \text{A} \]\[ \Delta I_2 = -\frac{0{,}348}{3} = -0{,}116\ \text{A} \]

Prądy końcowe: \(I_1' = 1{,}826\) A, \(I_2' = -0{,}783\) A, \(I_3' = 1{,}043\) A. Spełniają \(I_1' + I_2' = I_3'\) i zgadzają się z wynikiem ponownego rozwiązania obwodu z 8 Ω.

Przykład 2: błąd wprowadzenia amperomierza

Aby zmierzyć \(I_3\), włącza się amperomierz o rezystancji 0,5 Ω. Amperomierz to \(\Delta R = 0{,}5\,\Omega\) w gałęzi, a rezystancja, którą widzi, wynosi \(R_{th} + R_3 = 1{,}2 + 6 = 7{,}2\,\Omega\):

\[ I_3' = 1{,}333 \cdot \frac{7{,}2}{7{,}2 + 0{,}5} = 1{,}247\ \text{A} \]\[ \text{błąd} = -\frac{0{,}5}{7{,}7} = -6{,}5\ \% \]

Amperomierz wskazuje o 6,5 % mniej, niż płynęło przed jego włączeniem. Praktyczna zasada: jego rezystancja musi być bardzo mała w porównaniu z rezystancją widzianą przez gałąź.

4. Kalkulator

Obwód z dwoma źródłami z rysunku: oblicza prądy, źródło kompensacyjne i zmianę każdego prądu, gdy \(R_3\) zmienia się o \(\Delta R\).

Obwód
V
Ω
V
Ω
Ω
Ω
Ujemna, jeśli maleje
GałąźPrzedPrzyrost (kompensacja)PoPo ponownym rozwiązaniu

5. Zastosowania

6. Środki ostrożności

Zobacz też: twierdzenie o zastępowaniu · twierdzenie o wzajemności · prawa Kirchhoffa