Dlaczego powstają, jakie problemy powodują i jak się je mierzy: THD, współczynnik K i prąd w przewodzie neutralnym
Sieć projektuje się dla sinusoidalnych napięć i prądów o częstotliwości 50 Hz (lub 60 Hz). Gdy odbiornik pobiera prąd, który nie jest sinusoidą, ten odkształcony przebieg można rozłożyć (szereg Fouriera) na sinusoidę o częstotliwości sieci, czyli składową podstawową, oraz inne sinusoidy o częstotliwościach będących jej całkowitymi wielokrotnościami: harmoniczne. Harmoniczna rzędu \(h\) ma częstotliwość \(h \cdot f_1\): w sieci 50 Hz 3. ma 150 Hz, 5. ma 250 Hz…
Całkowita wartość skuteczna to pierwiastek z sumy kwadratów: przy napięciu sinusoidalnym harmoniczne nie wykonują pracy użytecznej, ale zwiększają prąd skuteczny, a wraz z nim straty \(R\,I^2\). Jeśli przebieg jest symetryczny względem osi (normalny przypadek w stanie ustalonym), harmoniczne parzyste są pomijalne i zostają tylko nieparzyste.
Wytwarzają je odbiorniki nieliniowe: takie, których prąd nie jest proporcjonalny do napięcia. Prawie zawsze jest to elektronika, która prostuje napięcie sieci i wygładza je kondensatorem, doładowywanym tylko w szczytach sinusoidy. Prąd płynie wtedy wąskimi impulsami o dużej zawartości harmonicznych.
| Odbiornik | Dominujące harmoniczne | Dlaczego |
|---|---|---|
| Jednofazowe zasilacze impulsowe: komputery, ładowarki, telewizory, zasilacze LED | 3., 5., 7., 9.… | Prostownik z kondensatorem: impulsy prądu w szczycie napięcia |
| Przemienniki częstotliwości i trójfazowe prostowniki 6-pulsowe | 5., 7., 11., 13.… (\(h = 6k \pm 1\)) | Mostek diodowy lub tyrystorowy: każda faza przewodzi odcinkami po 120° |
| Prostowniki 12-pulsowe | 11., 13., 23., 25.… (\(h = 12k \pm 1\)) | Dwa mostki przesunięte o 30°, które znoszą 5. i 7. |
| UPS-y, ładowarki akumulatorów i pojazdów elektrycznych | Zależnie od stopnia wejściowego | Prostownik; urządzenia z aktywną korekcją współczynnika mocy (PFC) wytwarzają bardzo mało |
| Piece łukowe, spawanie | Szerokie widmo, także parzyste i interharmoniczne | Łuk to bardzo zmienna rezystancja |
| Nasycone transformatory i dławiki | 3. i 5. | Prąd magnesujący nie jest sinusoidalny, gdy rdzeń się nasyca |
Harmoniczne prądu pochodzą od odbiornika; sieć tylko je „przenosi”. Ale płynąc przez impedancję sieci (transformator i kable), wywołują spadki napięcia przy tych częstotliwościach i odkształcają także napięcie, które otrzymują wszystkie pozostałe odbiorniki.
W układzie trójfazowym z przewodem neutralnym i symetrycznym obciążeniem prądy składowej podstawowej trzech faz znoszą się w przewodzie neutralnym. Natomiast harmoniczne będące wielokrotnością 3 (3., 9., 15.…) są w fazie we wszystkich trzech fazach i się sumują: przy wielu zasilaczach impulsowych prąd w przewodzie neutralnym może przekroczyć prąd fazowy.
| Kolejność | Rzędy | Skutek |
|---|---|---|
| Zgodna (+) | 1, 4, 7, 10, 13… | Wirują jak składowa podstawowa: nagrzewają |
| Przeciwna (−) | 2, 5, 8, 11, 14… | W silnikach wytwarzają moment hamujący i dodatkowe nagrzewanie |
| Zerowa (0) | 3, 6, 9, 12, 15… | Sumują się w przewodzie neutralnym; w trójkącie krążą wewnątrz uzwojenia |
Całkowity współczynnik odkształcenia harmonicznymi (THD) podaje się zwykle względem składowej podstawowej (\(THD_F\), stosowany w analizatorach i normach). Przy dużym odkształceniu różnica względem \(THD_R\) jest duża: 100 % \(THD_F\) to tylko 71 % \(THD_R\).
Rzeczywisty współczynnik mocy jest iloczynem współczynnika przesunięcia (\(\cos\varphi_1\), składowej podstawowej) i współczynnika odkształcenia (przy założeniu sinusoidalnego napięcia). Współczynnik szczytu sinusoidy wynosi \(\sqrt 2 \approx 1{,}41\); zasilacze impulsowe osiągają 2,5 lub 3. Współczynnik K (UL 1561) określa dodatkowe nagrzewanie prądami wirowymi w transformatorze: przy prądzie sinusoidalnym wynosi 1, a transformatory buduje się na K = 4, 13, 20…
Wartości odniesienia (sprawdź obowiązującą normę): EN 50160 ustala dla napięcia sieci publicznej THD nie większy niż 8 %; emisję prądu urządzeń ograniczają IEC 61000-3-2 (do 16 A na fazę) i IEC 61000-3-12 (od 16 do 75 A); IEEE 519 podaje limity w punkcie przyłączenia zależnie od mocy zwarciowej.
Wprowadź prąd składowej podstawowej i widmo (każdą harmoniczną w % składowej podstawowej, z jej kątem). Możesz zacząć od typowego widma. Kąt wpływa tylko na kształt przebiegu i współczynnik szczytu; pozostałe wyniki od niego nie zależą.
Każda faza zasila zasilacze impulsowe o I₁ = 10 A i widmie: 3. 80 %, 5. 60 %, 7. 40 %, 9. 20 %, 11. 10 %.
Przewód neutralny przewodzi 24,7 A przy 14,9 A w fazie: gdyby dobrano go o połowie przekroju, przegrzewałby się.
Zobacz też: kompensacja mocy biernej kondensatorami · pomiar mocy w układzie trójfazowym · zadania z wskazami