TR

Süperpozisyon teoremi

Doğrusal bir devrede birden fazla kaynağın etkisi, her birinin tek başına etkilerinin toplamıdır

1. Tanım

Birden fazla bağımsız kaynak içeren doğrusal bir devrede herhangi bir gerilim veya akım, diğerleri sıfırlanmışken her kaynağın tek başına oluşturacağı değerlerin toplamıdır:

\[ x = x_1 + x_2 + \dots + x_n \]

Her \(x_k\) terimi \(k\) kaynağının katkısıdır. Katkılar aynı referans yönüne göre işaretleriyle toplanır. Teorem doğrusallıktan çıkar: bir kaynak iki katına çıkarsa katkısı da iki katına çıkar ve katkılar birbirini etkilemez.

2. Nasıl uygulanır

  1. Aranan büyüklük ve referans yönü seçilir; bu yön bütün adımlarda korunur.
  2. Tek bir bağımsız kaynak bırakılır, diğerleri tablodaki gibi sıfırlanır.
  3. Bağımlı kaynaklar hiçbir zaman sıfırlanmaz: her alt devrede kalırlar ve o alt devrenin değişkeniyle kontrol edilirler.
  4. O kaynağın katkısı hesaplanır ve diğer her kaynak için tekrarlanır.
  5. Katkılar işaretleriyle toplanır. AA'da fazörler yalnızca kaynaklar aynı frekanstaysa toplanır; değilse zaman fonksiyonları toplanır.
ElemanNasıl sıfırlanır
İdeal gerilim kaynağıKısa devre (0 V)
İdeal akım kaynağıAçık devre (0 A)
Gerçek kaynakİdeal kaynak sıfırlanır, iç direnci veya iç empedansı bırakılır
Bağımlı kaynakSıfırlanmaz
Örnek 1: DA'da iki bağımsız kaynak

R1 = 2 Ω ile 12 V'luk bir kaynak a düğümünü besler; a'dan şaseye R2 = 4 Ω bağlıdır. 3 A'lik bir akım kaynağı da a'ya akım verir. \(V_a\) gerilimi ve R2'deki akım aranıyor.

Devrenin tamamı.

Yalnızca 12 V'luk kaynak: akım kaynağı açık devreyle değiştirilir ve bir gerilim bölücü kalır.

\[ V_a' = 12 \cdot \frac{4}{2 + 4} = 8\ \text{V} \]

Yalnızca 3 A'lik kaynak: 12 V'luk kaynak kısa devreyle değiştirilir ve R1, R2'ye paralel olur.

\[ R_1 \parallel R_2 = \frac{2 \cdot 4}{2 + 4} = 1{,}333\,\Omega \]\[ V_a'' = 3 \cdot 1{,}333 = 4\ \text{V} \]

Toplam:

\[ V_a = 8 + 4 = 12\ \text{V} \]\[ I_2 = \frac{12}{4} = 3\ \text{A} \]

Devrenin tamamıyla kontrol: \(V_a = 12\) V iken R1'den akım geçmez ve akım kaynağının 3 A'sinin tamamı R2'den geçer. Buna karşın güç toplanamaz:

\[ P_2 = \frac{12^2}{4} = 36\ \text{W} \]\[ \frac{8^2}{4} + \frac{4^2}{4} = 16 + 4 = 20\ \text{W} \]

Eksik olan 16 W, \(2 V_a' V_a'' / R_2\) çapraz terimidir. Güç gerilimin karesine bağlıdır ve doğrusal değildir: önce gerilimler veya akımlar toplanır, sonra güç hesaplanır.

3. Bağımlı kaynaklar

Bağımlı (kontrollü) bir kaynak kendi başına enerji üretmez: değeri devrenin kendi gerilimlerinden veya akımlarından birine bağlıdır. Bu yüzden süperpozisyon uygulanırken sıfırlanmaz. Her alt devrede yerinde kalır ve kontrol değişkeninin o alt devredeki değerine göre değer alır.

Örnek 2: bağımlı gerilim kaynaklı devre

2 Ω ile 20 V'luk bir kaynak a düğümünü besler. a ile şase arasında 4 Ω'luk bir direnç, değeri \(2 I_x\) olan (\(I_x\) amper iken volt cinsinden) bağımlı bir gerilim kaynağıyla seri bağlıdır; \(I_x\), 2 Ω'luk dirençteki akımdır. 2 A'lik bir akım kaynağı a'ya akım verir.

Eşkenar dörtgen biçimli kaynak bağımlı kaynaktır: gerilimi 2·Iₓ'tir.

Yalnızca 20 V'luk kaynak (2 A'lik açık): gözün üç kolundan aynı \(I_x'\) akımı geçer.

\[ 20 = 2\,I_x' + 4\,I_x' + 2\,I_x' \;\Rightarrow\; I_x' = 2{,}5\ \text{A} \]\[ V_a' = 20 - 2 \cdot 2{,}5 = 15\ \text{V} \]

Yalnızca 2 A'lik kaynak (20 V'luk kısa devre): bağımlı kaynak yerinde kalır, şimdi \(I_x''\) ile. 4 Ω'luk koldaki akım \(I_x'' + 2\)'dir ve \(I_x''\) şaseden a'ya doğru aktığı için negatif çıkar.

\[ V_a'' = 4\,(I_x'' + 2) + 2\,I_x'' \]\[ I_x'' = -\frac{V_a''}{2} \]\[ V_a'' = 2\ \text{V} \qquad I_x'' = -1\ \text{A} \]

Toplam:

\[ I_x = 2{,}5 - 1 = 1{,}5\ \text{A} \]\[ V_a = 15 + 2 = 17\ \text{V} \]

Kontrol: \(I_x = (20 - 17)/2 = 1{,}5\) A; 4 Ω'luk koldan 3,5 A geçer ve gerilimi \(4 \cdot 3{,}5 + 2 \cdot 1{,}5 = 17\) V'tur. Bağımlı kaynak da sıfırlansaydı \(V_a = 13{,}33 + 2{,}67 = 16\) V çıkardı; bu yanlıştır.

Büyük devrelerde işe yarayan başka bir yol da vardır: bağımlı kaynağı değeri bilinmeyen bağımsız bir kaynak gibi ele almak, süperpozisyonu tüm kaynaklarla uygulamak ve sonunda kontrol değişkeninin denklemini kapatmak. Sonuç aynıdır.

4. DA ve AA'nın bir arada olduğu devreler

Teoremin en pratik uygulamasıdır. Bir devrede hem doğru hem alternatif kaynaklar varsa devre iki kez çözülür: DA'da bobinler kısa devre, kondansatörler açık devredir; AA'da fazörler ve empedanslar kullanılır. Sonuç, iki yanıtın zaman içindeki toplamıdır:

\[ i(t) = I_0 + \sqrt{2}\,I_1 \sin(\omega t + \varphi) \]\[ I = \sqrt{I_0^2 + I_1^2} \]\[ P = P_0 + P_1 \]

Burada \(I_0\) doğru bileşen, \(I_1\) alternatif bileşenin etkin değeridir. Farklı frekanslı kaynaklarda güçler toplanır: DA ile AA arasındaki ya da iki farklı frekans arasındaki çapraz terimin bir periyottaki ortalaması sıfırdır. Farklı frekanslardaki fazörler ise hiçbir zaman doğrudan toplanamaz.

Örnek 3: DA ve AA ile seri beslenen bobin

12 V'luk bir DA kaynağı ile 50 Hz'de 10 V etkin değerli bir kaynak seri bağlı olarak 4 Ω'luk bir direnci ve 9,55 mH'lik bir bobini besler; bobinin 50 Hz'deki reaktansı \(X_L = 2\pi \cdot 50 \cdot 0{,}00955 = 3\,\Omega\)'dur.

RL devresiyle seri DA ve AA kaynakları.

Yalnızca DA (AA kaynağı kısa devre): bobin kısa devredir ve akımı yalnızca direnç sınırlar.

\[ I_0 = \frac{12}{4} = 3\ \text{A} \]

Yalnızca AA (DA kaynağı kısa devre):

\[ \underline{Z} = 4 + j3 = 5\angle 36{,}87^\circ\ \Omega \]\[ I_1 = \frac{10}{5} = 2\ \text{A} \]

Zamanda toplam; akım AA geriliminden 36,87° geridedir:

\[ i(t) = 3 + 2\sqrt{2}\,\sin(\omega t - 36{,}87^\circ)\ \text{A} \]
\[ I = \sqrt{3^2 + 2^2} = 3{,}61\ \text{A} \]\[ P = 4 \cdot 3^2 + 4 \cdot 2^2 = 36 + 16 = 52\ \text{W} \]

Akım 0,17 A ile 5,83 A arasında salınır, yön değiştirmez. DA ampermetresi (döner bobinli) 3 A, gerçek etkin değer ölçen bir cihaz 3,61 A, engelleme kondansatörlü bir AA ampermetresi 2 A gösterir. Dirençteki güç ikisinin toplamıdır: 52 W.

Örnek 4: DA kutuplama ve kuplaj kondansatörlü AA sinyal

10 V ile beslenen iki adet 1 kΩ'luk dirençten oluşan bir bölücü, bir transistörün kutuplanmasında olduğu gibi a düğümünün DA gerilimini belirler. 1 V etkin değerli bir sinyal, sinyal frekansındaki reaktansı 1 kΩ olan bir kondansatör üzerinden girer.

Kondansatör sinyali geçirir ama DA'yı engeller.

Yalnızca DA (sinyal kısa devre): kondansatör açık devredir ve a düğümü besleme geriliminin yarısındadır.

\[ V_{a0} = 10 \cdot \frac{1}{1 + 1} = 5\ \text{V} \]

Yalnızca AA (10 V'luk kaynak kısa devre): iki direnç paralel olur, 500 Ω, ve kondansatörle bir bölücü oluşturur.

\[ \underline{V}_{a1} = 1 \cdot \frac{500}{500 - j1000} = 0{,}447\angle 63{,}4^\circ\ \text{V} \]

Zamanda toplam (genlik \(0{,}447 \cdot \sqrt{2} = 0{,}632\) V):

\[ v_a(t) = 5 + 0{,}632\,\sin(\omega t + 63{,}4^\circ)\ \text{V} \]

a düğümünün gerilimi 5 V çevresinde, 4,37 V ile 5,63 V arasında salınır. Kondansatör DA'nın sinyal kaynağına ulaşmasını önler; AA'da kısa devreye eşdeğer olan 10 V'luk kaynak da sinyalin beslemeye geçmesini önler. Her yükselteç böyle çözümlenir: önce DA çalışma noktası, sonra sinyal.

5. Ne zaman uygulanamaz

6. Ne işe yarar

İlgili: Kirchhoff yasaları · Millman teoremi · DA devre çözümleyici · AA devre çözümleyici; birden fazla frekanslı kaynakları olan devreleri çözer