Fotometrik büyüklük dönüştürücü: yüzey, ışın açısı ve mesafe
Lüks, lümen ve kandela birbirine doğrudan dönüştürülemez: farklı şeyleri ölçerler. Birinden diğerine geçmek için geometrik bir bilgi gerekir: aydınlatılan yüzey, ışın açısı veya mesafe. Bu dönüştürücüde her durum için ayrı bir hesaplayıcı vardır.
Işının koni içinde düzgün, dışında sıfır olduğu varsayılır. Gerçek bir spotta ışık şiddeti eksenden itibaren yavaş yavaş azalır; bu yüzden aynı akı için merkezdeki şiddet genellikle hesaplanandan biraz yüksektir ve dairenin kenarı belirsizdir.
| Büyüklük | Sembol | Birim | Neyi ölçer |
|---|---|---|---|
| Işık akısı | \(\Phi\) | lümen (lm) | Bir kaynağın tüm yönlere yaydığı toplam ışık, gözün duyarlılığına göre ağırlıklandırılmış. |
| Işık şiddeti | \(I\) | kandela (cd) | Belirli bir yöne çıkan akı, birim katı açı başına: 1 cd = 1 lm/sr. |
| Aydınlık düzeyi | \(E\) | lüks (lx) | Bir yüzeye metrekare başına düşen akı: 1 lx = 1 lm/m². Lüksmetrenin ölçtüğü budur. |
| Parıltı (lüminans) | \(L\) | cd/m² | Bir yüzeyi belirli bir yönden ne kadar parlak gördüğümüz. Gözün algıladığı ve kamaşmaya neden olan budur. |
| Işık verimi | \(\eta\) | lm/W | Bir kaynağın tükettiği her watt için verdiği lümen. |
Su ile karşılaştırma işe yarar: ışık akısı hortumdan çıkan suyun debisi, ışık şiddeti jetin bir yöndeki gücü, aydınlık düzeyi ise zeminin metrekaresine düşen su miktarıdır. Aynı debi küçük bir daireyi çok ıslatır (dar ışın) ya da geniş bir alanı az ıslatır (geniş ışın).
\(k\), akının yüzeye gerçekten ulaşan kısmıdır. İç mekânda ışığın bir kısmı duvarlarda, tavanda ve armatürün kendisinde kaybolur; bu yüzden tam bir tesisat, bu katsayıyı (kullanım faktörünü) mekânın geometrisinden ve yansıtma katsayılarından hesaplayan lümen yöntemiyle tasarlanır.
\(\Omega\) koninin steradyan cinsinden katı açısı, \(\alpha\) ise toplam açıklığıdır. Tam bir küre \(4\pi \approx 12{,}57\) sr'dir. Bu yüzden her yöne ışık veren 800 lm'lik bir ampul yalnızca yaklaşık 64 cd verirken, 24° ışınlı 800 lm'lik bir spot eksende 5000 cd'yi aşar.
Aydınlık düzeyi mesafenin karesiyle azalır: iki kat mesafede lükslerin dörtte biri. Işık dikmeye göre \(\gamma\) açısıyla eğik gelirse daha geniş bir yüzeye dağılır ve \(\cos\gamma\) ile çarpmak gerekir. Bu, noktasal yöntemin temelidir. Bu formüller mesafeye göre küçük kaynaklar için kesindir; pratikte armatür boyutunun yaklaşık beş katından itibaren.
ABD'de aydınlık düzeyi çoğu zaman foot-candle (fc), yani fit kare başına lümen olarak verilir. Bir metrekare 10,764 fit kare olduğundan 1 fc = 10,764 lx'tir. 500 lx'lik bir ofis yaklaşık 46 fc'dir.
| Durum | Yaklaşık aydınlık düzeyi |
|---|---|
| Dolunaylı gece | 0,1–0,3 lx |
| Yol aydınlatması olan sokak | 5–30 lx |
| Koridor veya depo | 100–200 lx |
| Ofis veya sınıf | 300–500 lx |
| İnce montaj, ameliyathane (genel) | 750–1000 lx |
| Bulutlu günde dış mekân | 1000–10.000 lx |
| Öğle vakti doğrudan güneş | 100.000 lx'e kadar |
Her mekân türü için önerilen düzeyler aydınlatma düzeyleri tablosunda yer alır.
| Kaynak | Tipik verim |
|---|---|
| Klasik akkor lamba | 10–15 lm/W |
| Halojen | 15–25 lm/W |
| Kompakt floresan | 50–70 lm/W |
| Elektronik balastlı T5/T8 floresan tüp | 80–100 lm/W |
| Metal halide | 80–110 lm/W |
| Yüksek basınçlı sodyum | 90–130 lm/W |
| LED (güncel lamba veya armatür) | 100–200 lm/W |
Eski bir lambayı LED ile değiştirirken watt'ı değil lümeni karşılaştırın: 60 W'lık bir akkor lamba yaklaşık 800 lm verirdi; bir LED bunu 7–9 W ile sağlar. Armatürlerde önemli olan, tek tek LED'lerin değil, armatürün tamamının akısıdır; çünkü difüzör ve optik ışığın bir kısmını kaybettirir.
İlgili: aydınlatma hesabı, noktasal yöntem, fotometrik diyagramlar ve renk sıcaklığı.