TR

Kompanzasyon teoremi

Bir direnç ya da empedans değiştiğinde devredeki akımlar ne kadar değişir

1. Ne işe yarar

Çoğu zaman bir devre zaten çözülmüştür ve sonra bir elemanın değeri değişir: bir direnç ısınır, toleransı farklı bir dirençle değiştirilir ya da araya bir ampermetre konur. Bütün devreyi yeniden çözmek zahmetlidir. Kompanzasyon teoremi (değişim teoremi olarak da bilinir), çok daha basit bir devre çözerek bu değişikliğin yol açtığı bütün akım ve gerilim değişimlerini doğrudan verir.

2. Tanım

\(I\) akımı geçen bir kolda direnç (ya da empedans) \(R\)'den \(R + \Delta R\)'ye çıkarsa, devredeki bütün akımların değişimleri, tek başına etki eden şu kompanzasyon gerilim kaynağının oluşturduğu akımlardır:

\[ V_c = I\,\Delta R \]\[ \overline{V}_c = \overline{I}\,\Delta\overline{Z}\ \ \text{(AA)} \]

Bu kaynak, değiştirilmiş kolla (\(R + \Delta R\)) seri bağlanır ve kutupları özgün akım \(I\)'ya karşı koyacak şekildedir; devredeki bütün bağımsız kaynaklar ise sıfırlanır (gerilim kaynakları kısa devre, akım kaynakları açık devre yapılır). Her koldaki son akım, özgün akım ile değişimin toplamıdır.

Özgün devre: \(R_3\)'ten geçen \(I_3\) akımı.
Kompanzasyon devresi: kaynaklar sıfırlanmış, kol değiştirilmiş ve \(V_c = I_3\,\Delta R\) kaynağı \(I_3\)'e karşı.

Değişen koldan bakıldığında devrenin geri kalanı onun Thévenin eşdeğeri \(R_{th}\)'dir; bu yüzden kolun kendi değişimi tek satırda bulunur:

\[ \Delta I = -\frac{I\,\Delta R}{R_{th} + R + \Delta R} \]\[ I' = I\,\frac{R_{th} + R}{R_{th} + R + \Delta R} \]

Dual biçim: \(V\) gerilimi altındaki bir kolun admitansı \(\Delta G\) kadar değişirse, değişimler kola paralel bağlı \(I_c = V\,\Delta G\) akım kaynağının oluşturduğu değişimlerdir.

3. Neden işe yarar

Değiştirilmiş devreden özgün devre çıkarılırsa (süperpozisyon buna izin verir), bağımsız kaynaklar birbirini götürür ve her kolda yalnızca \(\Delta I = I' - I\) değişimi kalır. Değişen kolda gerilim düşümü \(R\,I\)'dan \((R + \Delta R)\,I'\)'ye geçer ve fark şudur:

\[ (R + \Delta R)\,I' - R\,I = (R + \Delta R)\,\Delta I + \Delta R\,I \]

Yani: \(\Delta I\) akımının geçtiği değiştirilmiş kol ile sabit bir \(\Delta R\,I\) gerilimi; bu da tam olarak kompanzasyon kaynağıdır. Süperpozisyona dayandığı için teorem yalnızca doğrusal devrelerde geçerlidir.

Örnek 1: bir direncin değişmesi

Şekildeki devrede \(E_1 = 12\) V, \(R_1 = 2\,\Omega\), \(E_2 = 6\) V, \(R_2 = 3\,\Omega\) ve \(R_3 = 6\,\Omega\) iken Millman teoremi \(V_a = 8\) V ile \(I_1 = 2\) A, \(I_2 = -0{,}667\) A, \(I_3 = 1{,}333\) A verir. \(R_3\) 8 Ω olursa ne olur?

\[ V_c = I_3\,\Delta R = 1{,}333 \cdot 2 = 2{,}667\ \text{V} \]\[ R_1 \parallel R_2 = 1{,}2\,\Omega \]
\[ \Delta I_3 = -\frac{2{,}667}{8 + 1{,}2} = -0{,}290\ \text{A} \]\[ \Delta V_a = 0{,}290 \cdot 1{,}2 = 0{,}348\ \text{V} \]
\[ \Delta I_1 = -\frac{0{,}348}{2} = -0{,}174\ \text{A} \]\[ \Delta I_2 = -\frac{0{,}348}{3} = -0{,}116\ \text{A} \]

Son akımlar: \(I_1' = 1{,}826\) A, \(I_2' = -0{,}783\) A, \(I_3' = 1{,}043\) A. Bunlar \(I_1' + I_2' = I_3'\) eşitliğini sağlar ve devre 8 Ω ile yeniden çözüldüğünde bulunan değerlerle aynıdır.

Örnek 2: ampermetre ekleme hatası

\(I_3\)'ü ölçmek için araya 0,5 Ω'luk bir ampermetre konur. Ampermetre koldaki \(\Delta R = 0{,}5\,\Omega\)'dur ve gördüğü direnç \(R_{th} + R_3 = 1{,}2 + 6 = 7{,}2\,\Omega\)'dur:

\[ I_3' = 1{,}333 \cdot \frac{7{,}2}{7{,}2 + 0{,}5} = 1{,}247\ \text{A} \]\[ \text{hata} = -\frac{0{,}5}{7{,}7} = -6{,}5\ \% \]

Ampermetre, takılmadan önce akan akımdan %6,5 daha az gösterir. Pratik kural: ampermetrenin direnci, kolun gördüğü dirence göre çok küçük olmalıdır.

4. Hesaplayıcı

Şekildeki iki kaynaklı devre: akımları, kompanzasyon kaynağını ve \(R_3\) \(\Delta R\) kadar değiştiğinde her akımın değişimini hesaplar.

Devre
V
Ω
V
Ω
Ω
Ω
Azalıyorsa negatif
KolÖnceDeğişim (kompanzasyon)SonraYeniden çözülerek

5. Uygulamalar

6. Dikkat edilecekler

İlgili: yerine koyma teoremi · karşılıklılık teoremi · Kirchhoff yasaları