Bir direnç ya da empedans değiştiğinde devredeki akımlar ne kadar değişir
Çoğu zaman bir devre zaten çözülmüştür ve sonra bir elemanın değeri değişir: bir direnç ısınır, toleransı farklı bir dirençle değiştirilir ya da araya bir ampermetre konur. Bütün devreyi yeniden çözmek zahmetlidir. Kompanzasyon teoremi (değişim teoremi olarak da bilinir), çok daha basit bir devre çözerek bu değişikliğin yol açtığı bütün akım ve gerilim değişimlerini doğrudan verir.
\(I\) akımı geçen bir kolda direnç (ya da empedans) \(R\)'den \(R + \Delta R\)'ye çıkarsa, devredeki bütün akımların değişimleri, tek başına etki eden şu kompanzasyon gerilim kaynağının oluşturduğu akımlardır:
Bu kaynak, değiştirilmiş kolla (\(R + \Delta R\)) seri bağlanır ve kutupları özgün akım \(I\)'ya karşı koyacak şekildedir; devredeki bütün bağımsız kaynaklar ise sıfırlanır (gerilim kaynakları kısa devre, akım kaynakları açık devre yapılır). Her koldaki son akım, özgün akım ile değişimin toplamıdır.
Değişen koldan bakıldığında devrenin geri kalanı onun Thévenin eşdeğeri \(R_{th}\)'dir; bu yüzden kolun kendi değişimi tek satırda bulunur:
Dual biçim: \(V\) gerilimi altındaki bir kolun admitansı \(\Delta G\) kadar değişirse, değişimler kola paralel bağlı \(I_c = V\,\Delta G\) akım kaynağının oluşturduğu değişimlerdir.
Değiştirilmiş devreden özgün devre çıkarılırsa (süperpozisyon buna izin verir), bağımsız kaynaklar birbirini götürür ve her kolda yalnızca \(\Delta I = I' - I\) değişimi kalır. Değişen kolda gerilim düşümü \(R\,I\)'dan \((R + \Delta R)\,I'\)'ye geçer ve fark şudur:
Yani: \(\Delta I\) akımının geçtiği değiştirilmiş kol ile sabit bir \(\Delta R\,I\) gerilimi; bu da tam olarak kompanzasyon kaynağıdır. Süperpozisyona dayandığı için teorem yalnızca doğrusal devrelerde geçerlidir.
Şekildeki devrede \(E_1 = 12\) V, \(R_1 = 2\,\Omega\), \(E_2 = 6\) V, \(R_2 = 3\,\Omega\) ve \(R_3 = 6\,\Omega\) iken Millman teoremi \(V_a = 8\) V ile \(I_1 = 2\) A, \(I_2 = -0{,}667\) A, \(I_3 = 1{,}333\) A verir. \(R_3\) 8 Ω olursa ne olur?
Son akımlar: \(I_1' = 1{,}826\) A, \(I_2' = -0{,}783\) A, \(I_3' = 1{,}043\) A. Bunlar \(I_1' + I_2' = I_3'\) eşitliğini sağlar ve devre 8 Ω ile yeniden çözüldüğünde bulunan değerlerle aynıdır.
\(I_3\)'ü ölçmek için araya 0,5 Ω'luk bir ampermetre konur. Ampermetre koldaki \(\Delta R = 0{,}5\,\Omega\)'dur ve gördüğü direnç \(R_{th} + R_3 = 1{,}2 + 6 = 7{,}2\,\Omega\)'dur:
Ampermetre, takılmadan önce akan akımdan %6,5 daha az gösterir. Pratik kural: ampermetrenin direnci, kolun gördüğü dirence göre çok küçük olmalıdır.
Şekildeki iki kaynaklı devre: akımları, kompanzasyon kaynağını ve \(R_3\) \(\Delta R\) kadar değiştiğinde her akımın değişimini hesaplar.
| Kol | Önce | Değişim (kompanzasyon) | Sonra | Yeniden çözülerek |
|---|
İlgili: yerine koyma teoremi · karşılıklılık teoremi · Kirchhoff yasaları