Yalnızca bir devrenin bir kısmında (bir yük, bir bağlantı noktası, değiştirilecek bir cihaz) olanlarla ilgilendiğinizde, her seferinde tüm şebekeyi çözmeye gerek yoktur. Thévenin ve Norton teoremleri, iki A–B ucundan görülen tüm devreyi çok basit bir eşdeğerle değiştirmenizi sağlar; bu eşdeğer dışarıya karşı tamamen aynı davranır.
Thévenin: iki uçtan görülen her doğrusal şebeke, bir \(Z_{Th}\) empedansına seri bağlı bir \(V_{Th}\) gerilim kaynağına eşdeğerdir.
Norton: aynı şebeke, bir \(Z_N\) empedansına paralel bağlı bir \(I_N\) akım kaynağına eşdeğerdir.
İki eşdeğer aynı şeyi anlatmanın iki yoludur ve birinden diğerine geçmek anında yapılır.
A–B uçlarından görülen aynı şebekenin iki eşdeğeri.
2. Eşdeğerin üç parametresi
Eşdeğerin tamamı üç büyüklükle tanımlanır ve herhangi ikisini bilmek yeterlidir:
A–B uçlarını belirleyin ve yükü (veya incelemek istediğiniz devre kısmını) çıkarın. Polariteyi işaretleyin: \(V_{Th} = V_A - V_B\).
\(V_{Th}\)'yi hesaplayın: devreyi A–B açıkken çözün (gerilim bölücü, göz, düğüm analizi, süperpozisyon…) ve A ile B arasındaki gerilimi bulun.
\(Z_{Th}\)'yi hesaplayın; kaynak türüne göre:
Yalnızca bağımsız kaynaklar: onları kapatın (gerilim kaynağı → kısa devre; akım kaynağı → açık devre) ve A–B'den görülen eşdeğer empedansı hesaplayın.
Bağımlı kaynaklar varsa:onları kapatmayın. \(Z_{Th} = V_{Th}/I_N\)'yi hesaplayın ya da yalnızca bağımsız kaynakları kapatıp A–B'ye bir \(V_p\) test kaynağı bağlayın: \(Z_{Th} = V_p / I_p\).
A–B'yi belirleyin ve yükü çıkarın. \(I_N\)'nin yönünü belirleyin (kısa devre üzerinden A'dan B'ye).
A–B'yi kısa devre edin ve o kısa devreden geçen akımı hesaplayın: bu \(I_N\)'dir.
\(Z_N\)'yi hesaplayın: tam olarak \(Z_{Th}\) gibi.
Eşdeğeri çizin: \(Z_N\)'ye paralel \(I_N\).
Yükü yeniden bağlayın (akım bölücü):
\[ I_L = I_N\,\frac{Z_N}{Z_N + Z_L} \]
Pratik ipucu: üç büyüklükten (\(V_{Th}\), \(I_N\), \(Z_{Th}\)) ikisini hesaplayıp üçüncüsünü türetmek çoğu zaman daha kolaydır. En az emek gerektiren ikisini seçin.
Örnek 1: DC devre
12 V'luk bir kaynak, \(R_1 = 4\,\Omega\) (seri) ve \(R_2 = 6\,\Omega\) (çıkışa paralel) dirençlerinden oluşan bir bölücüyü besliyor. Orta noktadan bir \(R_3 = 2{,}6\,\Omega\) direnci A ucuna gidiyor. A ile B arasına bağlı \(R_L = 7\,\Omega\)'luk bir yükteki akımı bulmak istiyoruz.
Thévenin gerilimi (yük yokken \(R_3\)'ten akım geçmez):
\(230\angle 0^\circ\) V'luk bir kaynak, A ile B arasında \(Z_2 = j10\,\Omega\) olmak üzere seri \(Z_1 = 10\,\Omega\)'u besliyor. Hangi yük maksimum gücü çeker ve bu güç ne kadardır?
Bu tablo, yer değiştirildiğinde doğru bir ifadeden yine doğru olan başka bir ifade
türetmeyi sağlayan terim, kavram veya eleman çiftlerini gösterir. Buna
dualite denir ve özellikle elektrik mühendisliğinde teorem ispatlamak için kullanışlıdır.
6. Uygulamalar
Değişken yükler: çok sayıda yük değeri denenecekse eşdeğer bir kez hesaplanır ve her durum tek satırda çözülür.
Maksimum güç aktarımı: DC'de \(R_L = R_{Th}\); AC'de \(Z_L = Z_{Th}^*\). Ses, anten ve haberleşmede empedans uyumunun temelidir.
Enerji şebekelerinde kısa devre hesabı: arıza noktasından görülen şebeke Thévenin eşdeğerine indirgenir ve kısa devre akımı \(I_{cc} = V_{Th}/Z_{Th}\) olur. Kesiciler ve koruma cihazları buna göre boyutlandırılır.
Gerçek kaynakların modellenmesi: bir akü, bir jeneratör veya bir transformatör sekonderi \(V_{Th}\) artı iç empedansı (transformatörlerde kısa devre empedansı) olarak gösterilir. Bu, yük arttıkça oluşan gerilim düşümünü açıklar.
Elektronik: yükselteçlerin giriş ve çıkış empedansları, transistör kutuplaması (baz bölücüsü Thévenin eşdeğeriyle değiştirilir), Wheatstone köprülü sensörler.
Laboratuvar ölçümü: \(V_{Th}\) açık devrede voltmetreyle, \(I_N\) kısa devrede ampermetreyle (güvenliyse) ölçülür; ayrıca bir ölçü aletinin yol açtığı "yükleme" hatasını tahmin etmeyi de sağlar.
7. Deneysel belirleme
YÖNTEM
NE ÖLÇÜLÜR
SONUÇ
Açık devre + kısa devre
\(V_0\) ve \(I_{cc}\)
\(V_{Th} = V_0\), \(Z_{Th} = V_0/I_{cc}\)
Açık devre + bilinen yük
\(R_L\) ile \(V_0\) ve \(V_L\)
\(R_{Th} = R_L\left(\dfrac{V_0}{V_L} - 1\right)\)
Yarı gerilim
\(V_L = V_0/2\) olacak şekilde \(R_L\)
\(R_{Th} = R_L\)
Bilinen yüklü yöntemler, gerçek bir kaynakta tehlikeli akımlara yol açabilecek kısa devreden kaçınır.
8. Önlemler ve sık yapılan hatalar
Yalnızca doğrusal şebekeler. Değiştirilen kısım doğrusal olmalıdır (dirençler, bobinler, kondansatörler, kaynaklar, doğrusal bağımlı kaynaklar). Yükün kendisi doğrusal olmayabilir (bir diyot, bir lamba); bu durumda eşdeğer ile yük karakteristiği birlikte kullanılarak çözülür.
Bağımlı kaynakları kapatmayın. \(Z_{Th}\) hesaplanırken yalnızca bağımsız kaynaklar kapatılır. Ayrıca bağımlı kaynağı kontrol eden değişken, değiştirilen şebekenin içinde olmalıdır.
Kaynakları doğru kapatın: gerilim → kısa devre; akım → açık devre. Bunları karıştırmak en sık yapılan hatadır.
Polarite ve yönlere dikkat edin. \(V_{Th}\), \(V_A - V_B\)'dir ve \(I_N\) kısa devre üzerinden A'dan B'ye akar. Tutarlı bir kuralla, pasif şebekelerde \(Z_{Th} = V_{Th}/I_N\)'nin gerçel kısmı pozitif olmalıdır.
Yalnızca dışarıya karşı eşdeğer. Eşdeğer, A–B'deki gerilim ve akımları yeniden üretir, ancak orijinal şebekenin gücünü veya iç kayıplarını üretmez. Açık devrede Thévenin eşdeğeri hiçbir şey harcamaz, Norton eşdeğeri ise harcar; gerçek şebeke ise bambaşka davranabilir.
AC'de tek bir frekansta geçerlidir. \(Z_{Th}\) frekansa bağlıdır; frekans değişirse (veya harmonikler varsa) eşdeğer her biri için yeniden hesaplanmalıdır.
Sınır durumlar: \(Z_{Th} = 0\) ise (ideal gerilim kaynağı) Norton eşdeğeri yoktur; \(Z_N \to \infty\) ise (ideal akım kaynağı) Thévenin eşdeğeri yoktur.
Maksimum güç ≠ maksimum verim. \(Z_L = Z_{Th}^*\) iken verim yalnızca %50'dir. Enerji şebekelerinde bunun tersi aranır: yükten çok daha küçük bir \(Z_{Th}\).
Üç fazlı sistemler: dengeli yükte tek fazlı eşdeğerle (faz başına, eşdeğer yıldızda) çalışın.