TR

Elektrik tesisatlarında harmonikler

Neden ortaya çıkar, hangi sorunlara yol açar ve nasıl ölçülür: THD, K faktörü ve nötr akımı

1. Harmonik nedir

Şebeke, 50 Hz (veya 60 Hz) sinüzoidal gerilim ve akımlar için tasarlanır. Bir yük sinüs olmayan bir akım çektiğinde, bu bozuk dalga (Fourier serisi ile) şebeke frekansındaki bir sinüse, yani temel bileşene, ve frekansı onun tam katı olan başka sinüslere ayrıştırılabilir: bunlar harmoniklerdir. \(h\) mertebesindeki harmoniğin frekansı \(h \cdot f_1\)'dir: 50 Hz şebekede 3. harmonik 150 Hz'de, 5. harmonik 250 Hz'dedir…

\[ i(t) = \sqrt{2}\sum_{h=1}^{\infty} I_h \sin\left(h\,\omega t + \varphi_h\right) \]\[ I = \sqrt{\sum_{h} I_h^2} \]

Toplam etkin değer, kareler toplamının kareköküdür: sinüzoidal gerilimde harmonikler faydalı iş yapmaz, ancak etkin akımı ve onunla birlikte \(R\,I^2\) kayıplarını artırır. Dalga eksene göre simetrikse (sürekli rejimde normal durum), çift harmonikler ihmal edilebilir ve yalnızca tek harmonikler kalır.

2. Neden oluşurlar

Onları doğrusal olmayan yükler üretir: akımı gerilimle orantılı olmayan yükler. Neredeyse her zaman şebeke gerilimini doğrultup bir kondansatörle filtreleyen elektroniktir; kondansatör yalnızca sinüsün tepelerinde şarj olur. Akım bu durumda yüksek harmonik içerikli dar darbeler halinde gelir.

YükBaskın harmoniklerNeden
Tek fazlı anahtarlamalı güç kaynakları: bilgisayarlar, şarj cihazları, televizyonlar, LED sürücüleri3., 5., 7., 9.…Kondansatörlü doğrultucu: gerilim tepesinde akım darbeleri
Frekans dönüştürücüler ve 6 darbeli üç fazlı doğrultucular5., 7., 11., 13.… (\(h = 6k \pm 1\))Diyot veya tristör köprüsü: her faz 120°'lik dilimlerle iletir
12 darbeli doğrultucular11., 13., 23., 25.… (\(h = 12k \pm 1\))5. ve 7. harmoniği yok eden, 30° kaydırılmış iki köprü
KGK'lar, akü şarj cihazları ve elektrikli araç şarj cihazlarıGiriş katına bağlıDoğrultucu; aktif güç faktörü düzeltmeli (PFC) cihazlar çok az üretir
Ark fırınları, kaynakGeniş spektrum, çift ve ara harmonikler dahilArk çok değişken bir dirençtir
Doymuş transformatörler ve reaktörler3. ve 5.Çekirdek doyduğunda mıknatıslama akımı sinüzoidal değildir

Akım harmonikleri yüke aittir; şebeke onları yalnızca "taşır". Ancak şebeke empedansından (transformatör ve kablolar) geçerken bu frekanslarda gerilim düşümlerine yol açar ve gerilimi de bozarlar; diğer tüm alıcıların aldığı gerilim budur.

3. Ne anlama gelirler: tesisattaki etkiler

Aşırı yüklenen nötr

Nötrlü ve dengeli yüklü üç fazlı bir sistemde üç fazın temel bileşen akımları nötrde birbirini yok eder. Buna karşılık 3'ün katı olan harmonikler (3., 9., 15.…) üç fazda da aynı fazdadır ve toplanır: çok sayıda anahtarlamalı güç kaynağı varsa nötr akımı faz akımını aşabilir.

\[ I_N = 3\sqrt{I_3^2 + I_9^2 + I_{15}^2 + \dots} \]

Her harmoniğin bileşen sırası

BileşenMertebelerEtki
Pozitif (+)1, 4, 7, 10, 13…Temel bileşen gibi döner: ısıtır
Negatif (−)2, 5, 8, 11, 14…Motorlarda frenleyici moment ve ek ısınma oluşturur
Sıfır (0)3, 6, 9, 12, 15…Nötrde toplanır; üçgen bağlantıda sargının içinde dolaşır

Diğer etkiler

4. Nasıl ölçülürler

\[ THD_F = \frac{\sqrt{\sum_{h\ge2} I_h^2}}{I_1} \]\[ THD_R = \frac{\sqrt{\sum_{h\ge2} I_h^2}}{I} = \frac{THD_F}{\sqrt{1 + THD_F^2}} \]

Toplam harmonik bozulma (THD) genellikle temel bileşene göre verilir (\(THD_F\); analizörlerin ve standartların kullandığı). Bozulma yüksekse \(THD_R\) ile fark büyüktür: %100 \(THD_F\), yalnızca %71 \(THD_R\) eder.

\[ FP = \cos\varphi_1 \cdot \frac{1}{\sqrt{1 + THD_F^2}} \]\[ F_c = \frac{i_{max}}{I} \]\[ K = \sum_h \left(\frac{I_h}{I}\right)^2 h^2 \]

Gerçek güç faktörü, kayma faktörü (\(\cos\varphi_1\), temel bileşeninki) ile bozulma faktörünün (gerilim sinüzoidal varsayılarak) çarpımıdır. Bir sinüsün tepe faktörü \(\sqrt 2 \approx 1{,}41\)'dir; anahtarlamalı güç kaynakları 2,5 veya 3'e ulaşır. K faktörü (UL 1561), bir transformatörde girdap akımlarının yol açtığı ek ısınmayı ölçer: sinüzoidal akımda 1'dir ve transformatörler K = 4, 13, 20… için üretilir.

Referans sınırlar (yürürlükteki standarda bakın): EN 50160 kamu şebekesi gerilimi için en fazla %8 THD öngörür; cihazların akım emisyonunu IEC 61000-3-2 (faz başına 16 A'ya kadar) ve IEC 61000-3-12 (16–75 A) sınırlar; IEEE 519 bağlantı noktasında kısa devre gücüne göre sınırlar verir.

5. Hesaplayıcı

Temel akımı ve spektrumu girin (her harmonik, temel bileşenin yüzdesi olarak ve açısıyla). Tipik bir spektrumdan başlayabilirsiniz. Açı yalnızca dalga biçimini ve tepe faktörünü etkiler; diğer sonuçlar ona bağlı değildir.

Yük
A
Mertebe hFrekansIh (I₁'in %'si)Açı φh (°)
Şebeke (isteğe bağlı, gerilim bozulmasını tahmin etmek için)
V
kVA

Her fazda bu spektruma sahip dengeli bir üç fazlı yük ve tamamen endüktif bir şebeke (rezonansa yol açan kondansatör bataryası olmadan) varsayılır.

Spektrum

Dalga biçimi (bir periyot)

6. Nasıl azaltılırlar

Örnek: bilgisayarlı ofis

Her faz, I₁ = 10 A ve 3. %80, 5. %60, 7. %40, 9. %20, 11. %10 spektrumlu anahtarlamalı güç kaynaklarını besler.

\[ THD_F = \sqrt{0{,}8^2 + 0{,}6^2 + 0{,}4^2 + 0{,}2^2 + 0{,}1^2} = 1{,}10 \quad (110\ \%) \]
\[ I = 10\sqrt{1 + 1{,}10^2} = 14{,}9\ \text{A} \qquad I_N = 3\sqrt{8^2 + 2^2} = 24{,}7\ \text{A} \]

Nötr, faz başına 14,9 A'ya karşılık 24,7 A taşır: yarım kesitle boyutlandırılsaydı aşırı ısınırdı.

İlgili: kondansatörlerle reaktif güç kompanzasyonu · üç fazlı güç ölçümü · fazör problemleri