TR

Yerine koyma teoremi

Devrenin geri kalanını değiştirmeden bir kolu kaynakla değiştirmek

1. Tanım

Çözülmüş bir devrede bir kolun uçları arasında \(V\) gerilimi varsa ve bu koldan \(I\) akımı geçiyorsa, bu kol şunlardan biriyle değiştirilebilir:

ve yeni devrenin tek bir çözümü olduğu sürece devredeki diğer bütün gerilim ve akımlar aynı kalır.

Apaçık görünse de çok kullanışlı bir araçtır: bir devreyi parçalara ayırmayı, zor bir elemanı (doğrusal olmayan bir eleman, bir motor, bir diyot) basit bir şeyle değiştirmeyi sağlar ve Thévenin ve Norton ile kompanzasyon teoremlerinin ispatlarının dayandığı temel taştır.

2. Çözümlü örnek

Millman teoremi devresinden başlıyoruz: iç dirençleri 2 Ω ve 3 Ω olan 12 V ve 6 V'luk iki akü, 6 Ω'luk bir yükü besliyor. Çözüldüğünde düğüm gerilimi \(V_a = 8\) V, akımlar ise \(I_1 = 2\) A (akü 1), \(I_2 = -0{,}667\) A (akü 2 şarj oluyor) ve \(I_3 = 1{,}333\) A (yük) olur.

Yerine koyma 1: yük yerine 8 V'luk gerilim kaynağı
6 Ω'luk direnç 8 V'luk bir kaynakla değiştirilir.
\[ I_1 = \frac{12 - 8}{2} = 2\ \text{A} \]\[ I_2 = \frac{6 - 8}{3} = -0{,}667\ \text{A} \]\[ I_{kaynak} = 2 - 0{,}667 = 1{,}333\ \text{A} \]

Akülerin akımları değişmez ve yeni kaynaktan, daha önce yükten geçen akımın aynısı geçer.

Yerine koyma 2: akü 2 yerine akım kaynağı
Akü 2'nin kolu (6 V ve 3 Ω), a düğümünden 0,667 A çeken bir kaynakla değiştirilir.
\[ V_a = \frac{\dfrac{12}{2} - 0{,}667}{\dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{6}} = \frac{5{,}333}{0{,}667} = 8\ \text{V} \]

Aynı 8 V gerilim elde edilir ve bununla birlikte akü 1'de ve yükte aynı akımlar oluşur.

3. Yerine koyma eşdeğerlik değildir

Thévenin ya da Norton eşdeğeri, her yük için özgün devre gibi davranır. Yerine koyma ise yalnızca o çalışma noktası için geçerlidir: devrede daha sonra bir şey değişirse (başka bir yük, akünün başka bir gerilimi), konulan kaynak artık özgün kolu temsil etmez ve sonuç yanlış olur.

Örnekte akü 1 13 V'a çıksaydı, gerçek yükle düğüm gerilimi 8,5 V'a yükselirdi; yerine konan 8 V'luk kaynakla ise 8 V'ta kalırdı.

4. Doğrusal olmayan devrelerde de geçerlidir

Süperpozisyondan farklı olarak yerine koyma teoremi doğrusallık gerektirmez: yalnızca Kirchhoff yasalarını kullanır. Bir diyotun, varistörün ya da lambanın belirli bir gerilim ve akımda çalıştığı biliniyorsa, o değerde bir kaynakla değiştirilebilir ve artık doğrusal olan devrenin geri kalanı çözülür. Örneğin iletimdeki bir diyot yaklaşık 0,7 V'luk bir kaynakla temsil edilirken yapılan budur; tam yerine koyma, çalışma noktasındaki gerçek gerilimi kullanır.

5. Uygulanamadığı durumlar

Yerine koyma şunları oluşturduğunda tek çözüm koşulu bozulur:

Geçersiz bir yerine koyma örneği
5 Ω'luk dirençli 10 V'luk bir kaynak: direnç 10 V'luk bir kaynakla değiştirilirse göz yalnızca kaynaklardan oluşur.

Dirençle 2 A akar. Direnç 10 V'luk bir kaynakla değiştirilirse göz yasası her akım için sağlanır (10 − 10 = 0): çözüm artık tek değildir ve devre akımın kaç olduğunu belirlemez. Buna karşılık direnci 2 A'lik bir akım kaynağıyla değiştirmek geçerlidir.

6. Uygulamalar

İlgili: kompanzasyon teoremi · Tellegen teoremi · kaynak dönüşümü