Obwody RC, RL i RLC przy załączaniu i wyłączaniu źródła: teoria, symulator i zadania
Przesuwaj kursor czasu, aby odczytać napięcie i prąd w każdej chwili. Wypróbuj RLC z R = 50 Ω, L = 100 mH i C = 10 µF, a potem zwiększ R do 200 Ω i 500 Ω.
Gdy w obwodzie z kondensatorami lub cewkami zamyka się lub otwiera łącznik, napięcia i prądy nie przeskakują od razu do nowych wartości: przechodzą przez stan nieustalony, zanim osiągną stan ustalony. Przyczyną jest zgromadzona energia. Kondensator magazynuje energię w polu elektrycznym (½·C·u²), a cewka w polu magnetycznym (½·L·i²); ponieważ energia nie może zmienić się skokowo, napięcie kondensatora i prąd cewki są ciągłe. Ta reguła wyznacza warunki początkowe każdego stanu nieustalonego.
Przy jednym elemencie magazynującym energię każde napięcie lub prąd zmienia się wykładniczo od wartości początkowej do końcowej. Wystarczą trzy dane: wartość początkowa x(0⁺), wartość końcowa x(∞) i stała czasowa τ.
R to rezystancja „widziana” przez element przy wyzerowanych źródłach (rezystancja Thévenina). Po jednej stałej czasowej następuje 63 % zmiany, po 3τ 95 %, po 5τ ponad 99 % i w praktyce stan nieustalony uznaje się za zakończony.
| t | τ | 2τ | 3τ | 4τ | 5τ |
|---|---|---|---|---|---|
| Wykonana zmiana | 63,2 % | 86,5 % | 95,0 % | 98,2 % | 99,3 % |
Przy ładowaniu prąd początkowy ogranicza tylko R; dlatego duży kondensator dołączony do źródła bez rezystancji wywołuje ogromny impuls prądu. Ciekawostka: ładując kondensator od zera przez rezystor, rezystor rozprasza dokładnie tyle energii, ile zostaje zmagazynowane, niezależnie od R. Przy rozładowaniu cała energia trafia do rezystora: na tym polegają rezystory rozładowcze kondensatorów mocy i filtrów zasilaczy, które muszą obniżyć napięcie do bezpiecznej wartości w określonym czasie.
Prąd narasta z opóźnieniem, co ogranicza prąd załączenia przekaźników, styczników i elektromagnesów. Przy otwarciu cewka próbuje utrzymać prąd: jeśli damy mu drogę (rezystor lub diodę gaszącą), prąd zanika ze stałą τ = L/R; jeśli nie, napięcie u = L·di/dt rośnie, aż na styku powstanie łuk albo przebije się sterujący tranzystor.
Z cewką i kondensatorem energia może przepływać między nimi, a odpowiedź może oscylować. Decyduje o tym współczynnik tłumienia ζ, porównujący α = R/2L z pulsacją własną ω₀ = 1/√(LC):
Takie zachowanie występuje przy załączaniu baterii kondensatorów z indukcyjnością sieci, w filtrach LC zasilaczy impulsowych i w przepięciach łączeniowych.
Zobacz też: Stany nieustalone przy prądzie przemiennym, Dioda gasząca, Obwód RLC i Thévenin i Norton.