PL

Stany nieustalone przy prądzie stałym

Obwody RC, RL i RLC przy załączaniu i wyłączaniu źródła: teoria, symulator i zadania

1. Symulator

Obwód
V
Ω
µF

Przesuwaj kursor czasu, aby odczytać napięcie i prąd w każdej chwili. Wypróbuj RLC z R = 50 Ω, L = 100 mH i C = 10 µF, a potem zwiększ R do 200 Ω i 500 Ω.

2. Zadania do ćwiczeń

Rodzaj zadania

Czym jest stan nieustalony

Gdy w obwodzie z kondensatorami lub cewkami zamyka się lub otwiera łącznik, napięcia i prądy nie przeskakują od razu do nowych wartości: przechodzą przez stan nieustalony, zanim osiągną stan ustalony. Przyczyną jest zgromadzona energia. Kondensator magazynuje energię w polu elektrycznym (½·C·u²), a cewka w polu magnetycznym (½·L·i²); ponieważ energia nie może zmienić się skokowo, napięcie kondensatora i prąd cewki są ciągłe. Ta reguła wyznacza warunki początkowe każdego stanu nieustalonego.

Obwody pierwszego rzędu: stała czasowa

Przy jednym elemencie magazynującym energię każde napięcie lub prąd zmienia się wykładniczo od wartości początkowej do końcowej. Wystarczą trzy dane: wartość początkowa x(0⁺), wartość końcowa x(∞) i stała czasowa τ.

\[ x(t) = x(\infty) + \left[x(0^+) - x(\infty)\right] e^{-t/\tau} \]
\[ \tau_{RC} = R\,C \qquad \tau_{RL} = \frac{L}{R} \]

R to rezystancja „widziana” przez element przy wyzerowanych źródłach (rezystancja Thévenina). Po jednej stałej czasowej następuje 63 % zmiany, po 3τ 95 %, po 5τ ponad 99 % i w praktyce stan nieustalony uznaje się za zakończony.

tτ2τ3τ4τ5τ
Wykonana zmiana63,2 %86,5 %95,0 %98,2 %99,3 %

Ładowanie i rozładowanie kondensatora

\[ v_C = V\left(1 - e^{-t/RC}\right) \qquad i = \frac{V}{R}\,e^{-t/RC} \]
\[ v_C = V_0\,e^{-t/RC} \]

Przy ładowaniu prąd początkowy ogranicza tylko R; dlatego duży kondensator dołączony do źródła bez rezystancji wywołuje ogromny impuls prądu. Ciekawostka: ładując kondensator od zera przez rezystor, rezystor rozprasza dokładnie tyle energii, ile zostaje zmagazynowane, niezależnie od R. Przy rozładowaniu cała energia trafia do rezystora: na tym polegają rezystory rozładowcze kondensatorów mocy i filtrów zasilaczy, które muszą obniżyć napięcie do bezpiecznej wartości w określonym czasie.

Cewka: załączenie i wyłączenie

\[ i = \frac{V}{R}\left(1 - e^{-tR/L}\right) \qquad v_L = V\,e^{-tR/L} \]

Prąd narasta z opóźnieniem, co ogranicza prąd załączenia przekaźników, styczników i elektromagnesów. Przy otwarciu cewka próbuje utrzymać prąd: jeśli damy mu drogę (rezystor lub diodę gaszącą), prąd zanika ze stałą τ = L/R; jeśli nie, napięcie u = L·di/dt rośnie, aż na styku powstanie łuk albo przebije się sterujący tranzystor.

Drugi rząd: szeregowy obwód RLC

Z cewką i kondensatorem energia może przepływać między nimi, a odpowiedź może oscylować. Decyduje o tym współczynnik tłumienia ζ, porównujący α = R/2L z pulsacją własną ω₀ = 1/√(LC):

\[ \alpha = \frac{R}{2L} \qquad \omega_0 = \frac{1}{\sqrt{LC}} \qquad \zeta = \frac{\alpha}{\omega_0} \]
\[ \omega_d = \sqrt{\omega_0^2 - \alpha^2} \]

Takie zachowanie występuje przy załączaniu baterii kondensatorów z indukcyjnością sieci, w filtrach LC zasilaczy impulsowych i w przepięciach łączeniowych.

Jak rozwiązać stan nieustalony krok po kroku

  1. Przeanalizuj obwód przed przełączeniem w stanie ustalonym: napięcia kondensatorów i prądy cewek.
  2. Te wartości utrzymują się tuż po przełączeniu (t = 0⁺). Wyznacz z nich wartości początkowe szukanych wielkości.
  3. Przeanalizuj obwód końcowy w stanie ustalonym, aby otrzymać x(∞).
  4. Oblicz τ z rezystancji zastępczej widzianej przez element, ze zwartymi źródłami napięcia i rozwartymi źródłami prądu.
  5. Zastosuj x(t) = x(∞) + [x(0⁺) − x(∞)]·e−t/τ.

Zobacz też: Stany nieustalone przy prądzie przemiennym, Dioda gasząca, Obwód RLC i Thévenin i Norton.