PL

Stany nieustalone przy prądzie przemiennym

Co się dzieje po dołączeniu obwodu RL lub RC do sieci, zależnie od chwili łączenia

1. Symulator załączenia

Obwód i łączenie
V
Hz
Ω
mH

Zakłada się, że przed załączeniem w cewce nie płynie prąd, a kondensator nie jest naładowany. Zmieniaj kąt załączenia i obserwuj, jak zmienia się składowa przejściowa (zielona), podczas gdy ustalona (niebieska) pozostaje zawsze taka sama.

2. Zadania do ćwiczeń

Rodzaj zadania

Stan ustalony i stan nieustalony

Po dołączeniu obwodu liniowego do napięcia sinusoidalnego odpowiedź jest sumą dwóch części. Składowa ustalona to ta, którą liczymy metodą wskazów: sinusoida o częstotliwości źródła, amplitudzie Vm/Z i przesunięciu φ. Składowa przejściowa to funkcja wykładnicza zanikająca ze stałą czasową obwodu, tak jak przy prądzie stałym. Jej wielkość nie jest stała: jest dokładnie taka, by prąd cewki lub napięcie kondensatora zaczynało od wartości sprzed łączenia. Dlatego zależy od chwili załączenia.

Załączenie obwodu RL: asymetria

\[ v = V_m \sin(\omega t + \alpha) \qquad \varphi = \arctan\frac{\omega L}{R} \qquad \tau = \frac{L}{R} \]
\[ i(t) = I_m\left[\sin(\omega t + \alpha - \varphi) - \sin(\alpha - \varphi)\,e^{-t/\tau}\right] \]

Jeśli załączenie nastąpi dokładnie przy α = φ, składowa przejściowa jest zerowa i prąd od razu jest w stanie ustalonym. Przy α = φ − 90° początkowa składowa stała wynosi Im, a prąd jest przesunięty na jedną stronę osi: to prąd asymetryczny, którego pierwszy szczyt zbliża się do podwójnego szczytu ustalonego, gdy rezystancja jest mała w porównaniu z reaktancją. W obwodach silnie indukcyjnych (φ blisko 90°) najgorszym przypadkiem jest załączenie w przejściu napięcia przez zero.

Tak właśnie dzieje się przy zwarciu w sieci: aparat łączeniowy musi wytrzymać asymetryczny szczyt, a nie tylko wartość skuteczną. Norma IEC 60909 szacuje go współczynnikiem κ zależnym od stosunku R/X sieci:

\[ i_p = \kappa\,\sqrt{2}\,I_k'' \qquad \kappa \approx 1{,}02 + 0{,}98\,e^{-3R/X} \]

κ wynosi od 1,02 w sieciach silnie rezystancyjnych do prawie 2 w silnie indukcyjnych, np. w pobliżu transformatorów mocy. Zdolność załączania wyłączników podaje się właśnie jako wartość szczytową. Wzór na κ przytoczono za IEC 60909; formalne obliczenia muszą uwzględniać normę i jej współczynniki korekcyjne.

Coś podobnego zachodzi przy załączaniu nieobciążonego transformatora, choć tam prąd załączenia (inrush) jest znacznie większy z powodu nasycenia rdzenia, którego ten liniowy model nie uwzględnia.

Załączenie kondensatora

Rozładowany kondensator w pierwszej chwili zachowuje się jak zwarcie, więc prąd początkowy wynosi v(0)/R: jeśli zostanie załączony w szczycie napięcia, impuls ogranicza tylko rezystancja (a w rzeczywistości indukcyjność) obwodu. Stąd rezystory lub dławiki wstępne i specjalne styczniki do baterii kondensatorów kompensacyjnych. Załączenie w przejściu napięcia przez zero lub z kondensatorem już naładowanym do chwilowego napięcia sieci pozwala uniknąć impulsu.

Z indukcyjnością sieci w szeregu załączenie kondensatora tworzy obwód RLC: pojawia się też oscylacja wielkiej częstotliwości, która może wywołać przepięcia do podwójnego napięcia szczytowego.

Zobacz też: Stany nieustalone przy prądzie stałym, Zadania z wskazami, Obwód RLC i Kompensacja mocy biernej.