TR

DC geçici rejim

Bir kaynak bağlanırken veya ayrılırken RC, RL ve RLC devreleri: teori, simülatör ve problemler

1. Simülatör

Devre
V
Ω
µF

Her andaki gerilim ve akımı okumak için zaman imlecini kaydırın. RLC'yi R = 50 Ω, L = 100 mH ve C = 10 µF ile deneyin, sonra R'yi 200 Ω ve 500 Ω'a çıkarın.

2. Alıştırma problemleri

Problem türü

Geçici rejim nedir

Kondansatör veya bobin içeren bir devrede bir anahtar kapandığında ya da açıldığında, gerilimler ve akımlar yeni değerlerine bir anda sıçramaz: kalıcı rejime ulaşmadan önce bir geçici rejimden geçer. Nedeni depolanmış enerjidir. Kondansatör enerjiyi elektrik alanında (½·C·v²), bobin manyetik alanında (½·L·i²) depolar; enerji bir anda değişemeyeceği için kondansatör gerilimi ve bobin akımı süreklidir. Her geçici rejimin başlangıç koşullarını bu kural belirler.

Birinci dereceden devreler: zaman sabiti

Tek bir enerji depolayan eleman varken her gerilim veya akım, başlangıç değerinden son değerine üstel olarak değişir. Üç bilgi yeterlidir: başlangıç değeri x(0⁺), son değer x(∞) ve zaman sabiti τ.

\[ x(t) = x(\infty) + \left[x(0^+) - x(\infty)\right] e^{-t/\tau} \]
\[ \tau_{RC} = R\,C \qquad \tau_{RL} = \frac{L}{R} \]

R, kaynaklar sıfırlandığında elemanın «gördüğü» dirençtir (Thévenin direnci). Bir zaman sabitinde değişimin %63'ü, 3τ'da %95'i, 5τ'da %99'dan fazlası tamamlanır ve pratikte geçici rejim bitmiş sayılır.

tτ2τ3τ4τ5τ
Tamamlanan değişim%63,2%86,5%95,0%98,2%99,3

Kondansatörün şarjı ve deşarjı

\[ v_C = V\left(1 - e^{-t/RC}\right) \qquad i = \frac{V}{R}\,e^{-t/RC} \]
\[ v_C = V_0\,e^{-t/RC} \]

Şarjda başlangıç akımını yalnızca R sınırlar; bu yüzden dirençsiz bir kaynağa bağlanan büyük bir kondansatör çok büyük bir akım darbesi yaratır. İlginç bir bilgi: sıfırdan bir direnç üzerinden şarj edilen kondansatörde direnç, R ne olursa olsun, depolanan enerjinin tam olarak aynısını harcar. Deşarjda enerjinin tamamı dirençte harcanır: güç kondansatörlerinin ve güç kaynağı filtrelerinin, gerilimi belirli bir sürede güvenli bir değere indirmesi gereken deşarj dirençlerinin ilkesi budur.

Bobin: kapama ve açma

\[ i = \frac{V}{R}\left(1 - e^{-tR/L}\right) \qquad v_L = V\,e^{-tR/L} \]

Akım gecikmeyle artar; bu da rölelerin, kontaktörlerin ve elektromıknatısların ilk çekiş akımını sınırlar. Açmada bobin akımı sürdürmeye çalışır: akıma bir yol verilirse (bir direnç veya bir serbest geçiş diyotu) akım τ = L/R ile söner; yol yoksa v = L·di/dt gerilimi kontakta ark oluşana veya onu süren transistör delinene kadar yükselir.

İkinci dereceden: seri RLC devresi

Bir bobin ve bir kondansatörle enerji biri ile diğeri arasında gidip gelebilir ve yanıt salınabilir. Buna α = R/2L'yi doğal açısal frekans ω₀ = 1/√(LC) ile karşılaştıran sönüm oranı ζ karar verir:

\[ \alpha = \frac{R}{2L} \qquad \omega_0 = \frac{1}{\sqrt{LC}} \qquad \zeta = \frac{\alpha}{\omega_0} \]
\[ \omega_d = \sqrt{\omega_0^2 - \alpha^2} \]

Bu davranış, kondansatör bataryalarının şebeke endüktansıyla devreye alınmasında, anahtarlamalı güç kaynaklarının LC filtrelerinde ve anahtarlama aşırı gerilimlerinde görülür.

Bir geçici rejim adım adım nasıl çözülür

  1. Anahtarlamadan önceki devreyi kalıcı rejimde inceleyin: kondansatör gerilimleri ve bobin akımları.
  2. Bu değerler anahtarlamadan hemen sonra (t = 0⁺) korunur. Bunlarla problemin istediği büyüklüklerin başlangıç değerlerini bulun.
  3. x(∞) için son devreyi kalıcı rejimde inceleyin.
  4. τ'yu, gerilim kaynakları kısa devre ve akım kaynakları açık devre yapılarak elemandan görülen eşdeğer dirençle hesaplayın.
  5. x(t) = x(∞) + [x(0⁺) − x(∞)]·e−t/τ uygulayın.

Ayrıca bakınız: AC geçici rejim, Serbest geçiş diyotu, RLC devresi ve Thévenin ve Norton.