PL

Twierdzenie Thévenina: zadania rozwiązane

Sześć zadań rozwiązanych krok po kroku, od najprostszych po źródła sterowane i prąd przemienny

Zadania rozwiązane z twierdzenia Thévenina

Sześć zadań uporządkowanych od najłatwiejszego do najtrudniejszego. We wszystkich stosuje się tę samą metodę: odłączyć obciążenie, obliczyć napięcie stanu jałowego \(V_{Th}\), obliczyć rezystancję (lub impedancję) zastępczą \(R_{Th}\) i ponownie podłączyć obciążenie. Teorię znajdziesz w twierdzeniach Thévenina i Nortona, a wyniki dla prądu stałego możesz sprawdzić w analizatorze obwodów.

Metoda w czterech krokach

  1. Odłącz obciążenie i oznacz zaciski A i B.
  2. \(V_{Th}\): napięcie między A i B przy rozwartych zaciskach.
  3. \(R_{Th}\): wyłącz źródła niezależne (napięciowe → zwarcie, prądowe → rozwarcie) i oblicz rezystancję widzianą z A–B. Przy źródłach sterowanych użyj \(R_{Th} = V_{Th}/I_{N}\) lub źródła próbnego.
  4. Podłącz z powrotem obciążenie: \(I_L = V_{Th}/(R_{Th} + R_L)\).

Zadanie 1: dzielnik napięcia

Oblicz prąd i moc w obciążeniu \(R_L = 6\ \Omega\) podłączonym między A i B.

Źródło 24 V z dzielnikiem 6 Ω i 3 Ω.
Rozwiązanie

Przy rozwartych A–B do obciążenia nie płynie prąd, więc \(V_{Th}\) jest napięciem dzielnika. Po zwarciu źródła R1 i R2 są połączone równolegle:

\[ V_{Th} = 24 \cdot \frac{3}{6+3} = 8\ \text{V} \]\[ R_{Th} = \frac{6 \cdot 3}{6+3} = 2\ \Omega \]
\[ I_L = \frac{8}{2 + 6} = 1\ \text{A} \]\[ P_L = I_L^2 \cdot R_L = 6\ \text{W} \]

Układ zastępczy Nortona: \(I_N = V_{Th}/R_{Th} = 4\ \text{A}\) równolegle z 2 Ω.

Zadanie 2: dwa źródła napięcia

Dwie równoległe gałęzie zasilają zaciski A–B. Oblicz prąd w obciążeniu 4 Ω.

Gałąź 1: 12 V z 4 Ω. Gałąź 2: 6 V z 2 Ω.
Rozwiązanie

Przy rozwartych A–B obie gałęzie tworzą jedno oczko. Prąd płynący z gałęzi 1 do gałęzi 2 wynosi:

\[ I = \frac{12 - 6}{4 + 2} = 1\ \text{A} \qquad V_{Th} = 12 - 4 \cdot 1 = 8\ \text{V} \]

(To ten sam wynik, który daje twierdzenie Millmana.) Po wyłączeniu obu źródeł 4 Ω i 2 Ω są połączone równolegle:

\[ R_{Th} = \frac{4 \cdot 2}{4 + 2} = 1{,}33\ \Omega \qquad I_L = \frac{8}{1{,}33 + 4} = 1{,}5\ \text{A} \]

Zadanie 3: źródło prądowe

Oblicz układ zastępczy Thévenina, prąd w obciążeniu 5 Ω i obciążenie, które pobiera maksymalną moc.

Źródło prądowe 2 A z 10 Ω równolegle i 5 Ω szeregowo.
Rozwiązanie

Przy rozwartych A–B przez R2 nie płynie prąd, więc cały prąd źródła płynie przez R1. Po wyłączeniu źródła prądowego (rozwarcie) R1 i R2 są połączone szeregowo:

\[ V_{Th} = 2 \cdot 10 = 20\ \text{V} \]\[ R_{Th} = 10 + 5 = 15\ \Omega \]
\[ I_L = \frac{20}{15 + 5} = 1\ \text{A} \]\[ P_L = 1^2 \cdot 5 = 5\ \text{W} \]

Maksimum mocy: przy \(R_L = R_{Th} = 15\ \Omega\), \(P_{max} = \dfrac{V_{Th}^2}{4 R_{Th}} = \dfrac{400}{60} = 6{,}67\ \text{W}\).

Zadanie 4: źródło sterowane

Sterowane źródło prądowe wprowadza do węzła A prąd \(0{,}25 \cdot V_A\) (w amperach, przy \(V_A\) w woltach). Oblicz układ zastępczy Thévenina.

Źródło prądowe sterowane napięciem węzła A.
Rozwiązanie

Napięcie stanu jałowego. Równanie węzłowe w A przy rozwartych zaciskach (prądy wpływające = prądy wypływające):

\[ \frac{10 - V_A}{2} + 0{,}25\,V_A = \frac{V_A}{4} \;\Rightarrow\; 5 = 0{,}5\,V_A \;\Rightarrow\; V_{Th} = 10\ \text{V} \]

Prąd zwarcia. Po połączeniu A z B \(V_A = 0\): źródło sterowane nic nie wnosi, a przez R2 nie płynie prąd.

\[ I_N = \frac{10}{2} = 5\ \text{A} \qquad R_{Th} = \frac{V_{Th}}{I_N} = 2\ \Omega \]

Sprawdzenie źródłem próbnym. Wyłączając tylko źródło 10 V i przykładając \(V_p\) w A: \(I_p = V_p/2 + V_p/4 - 0{,}25\,V_p = 0{,}5\,V_p\), czyli \(R_{Th} = 2\ \Omega\). ✓

Typowy błąd: wyłączenie także źródła sterowanego. Dałoby to \(R_{Th} = 2 \parallel 4 = 1{,}33\ \Omega\), co jest błędne.

Zadanie 5: niezrównoważony mostek Wheatstone'a

Między A i B podłącza się galwanometr 50 Ω. Jaki prąd przez niego płynie?

Mostek zasilany napięciem 10 V z rezystorami 10, 20, 30 i 10 Ω.
Rozwiązanie

Bez galwanometru każda strona mostka jest niezależnym dzielnikiem napięcia:

\[ V_A = 10 \cdot \frac{20}{10 + 20} = 6{,}67\ \text{V} \]\[ V_B = 10 \cdot \frac{10}{30 + 10} = 2{,}5\ \text{V} \]\[ V_{Th} = V_A - V_B = 4{,}17\ \text{V} \]

Po zwarciu źródła z A i B widać dwa połączenia równoległe połączone szeregowo:

\[ R_{Th} = (10 \parallel 20) + (30 \parallel 10) = 6{,}67 + 7{,}5 = 14{,}17\ \Omega \]
\[ I_G = \frac{4{,}17}{14{,}17 + 50} = 0{,}065\ \text{A} = 65\ \text{mA} \]

Mostek byłby zrównoważony (\(I_G = 0\)), gdyby \(R_1/R_2 = R_3/R_4\).

Zadanie 6: prąd przemienny i dopasowanie na maksimum mocy

Źródło \(100\angle 0^\circ\) V, rezystor 10 Ω i kondensator o reaktancji 10 Ω. Oblicz układ zastępczy Thévenina i obciążenie, które otrzymuje maksymalną moc.

Dzielnik RC zasilany prądem przemiennym.
Rozwiązanie

Kondensator ma \(\overline{Z}_C = -j10\ \Omega\). Stosuje się dzielnik napięcia z impedancjami:

\[ \overline{V}_{Th} = 100 \cdot \frac{-j10}{10 - j10} = 50 - j50 = 70{,}7\angle -45^\circ\ \text{V} \]
\[ \overline{Z}_{Th} = \frac{10 \cdot (-j10)}{10 - j10} = 5 - j5\ \Omega \]

Moc jest maksymalna przy obciążeniu sprzężonym, \(\overline{Z}_L = 5 + j5\ \Omega\):

\[ P_{max} = \frac{|V_{Th}|^2}{4\,R_{Th}} = \frac{70{,}7^2}{4 \cdot 5} = 250\ \text{W} \]

Natomiast przy obciążeniu czysto rezystancyjnym 10 Ω: \(\overline{I} = \dfrac{50 - j50}{15 - j5} = 4 - j2\ \text{A}\), \(|I| = 4{,}47\ \text{A}\) i \(P = 4{,}47^2 \cdot 10 = 200\ \text{W}\).

Najczęstsze błędy

Zobacz też: teoria Thévenina i Nortona · prawa Kirchhoffa · twierdzenie Millmana