TR

Thévenin teoremi: çözümlü alıştırmalar

En basitinden bağımlı kaynaklara ve alternatif akıma kadar adım adım çözülmüş altı problem

Thévenin teoremi çözümlü alıştırmaları

Kolaydan zora sıralanmış altı problem. Hepsinde aynı yöntem izlenir: yükü çıkarın, açık devre gerilimi \(V_{Th}\)'yi hesaplayın, eşdeğer direnci (veya empedansı) \(R_{Th}\)'yi hesaplayın ve yükü yeniden bağlayın. Teoriyi tekrar etmek isterseniz Thévenin ve Norton teoremleri sayfasına bakın; DC sonuçlarını devre analizörüyle kontrol edebilirsiniz.

Dört adımlı yöntem

  1. Yükü çıkarın ve A ile B uçlarını işaretleyin.
  2. \(V_{Th}\): uçlar açıkken A ile B arasındaki gerilim.
  3. \(R_{Th}\): bağımsız kaynakları kapatın (gerilim → kısa devre, akım → açık devre) ve A–B'den görülen direnci hesaplayın. Bağımlı kaynaklar varsa \(R_{Th} = V_{Th}/I_{N}\) ya da bir test kaynağı kullanın.
  4. Yükü yeniden bağlayın: \(I_L = V_{Th}/(R_{Th} + R_L)\).

Alıştırma 1: gerilim bölücü

A ile B arasına bağlı \(R_L = 6\ \Omega\)'luk bir yükteki akımı ve gücü hesaplayın.

6 Ω ve 3 Ω'luk bölücülü 24 V kaynak.
Çözüm

A–B açıkken yüke akım gitmez, bu yüzden \(V_{Th}\) bölücünün gerilimidir. Kaynak kısa devre edildiğinde R1 ve R2 paralel olur:

\[ V_{Th} = 24 \cdot \frac{3}{6+3} = 8\ \text{V} \]\[ R_{Th} = \frac{6 \cdot 3}{6+3} = 2\ \Omega \]
\[ I_L = \frac{8}{2 + 6} = 1\ \text{A} \]\[ P_L = I_L^2 \cdot R_L = 6\ \text{W} \]

Norton eşdeğeri: 2 Ω'a paralel \(I_N = V_{Th}/R_{Th} = 4\ \text{A}\).

Alıştırma 2: iki gerilim kaynağı

Paralel iki kol A–B uçlarını besliyor. 4 Ω'luk bir yükteki akımı hesaplayın.

Kol 1: 4 Ω ile 12 V. Kol 2: 2 Ω ile 6 V.
Çözüm

A–B açıkken iki kol tek bir göz oluşturur. 1. koldan 2. kola akan akım:

\[ I = \frac{12 - 6}{4 + 2} = 1\ \text{A} \qquad V_{Th} = 12 - 4 \cdot 1 = 8\ \text{V} \]

(Bu, Millman teoreminin verdiği sonuçla aynıdır.) İki kaynak kapatıldığında 4 Ω ve 2 Ω paralel olur:

\[ R_{Th} = \frac{4 \cdot 2}{4 + 2} = 1{,}33\ \Omega \qquad I_L = \frac{8}{1{,}33 + 4} = 1{,}5\ \text{A} \]

Alıştırma 3: akım kaynağı

Thévenin eşdeğerini, 5 Ω'luk bir yükteki akımı ve maksimum gücü çeken yükü hesaplayın.

10 Ω paralel ve 5 Ω seri bağlı 2 A'lik akım kaynağı.
Çözüm

A–B açıkken R2'den akım geçmez, bu yüzden kaynağın tüm akımı R1'den geçer. Akım kaynağı kapatıldığında (açık devre) R1 ve R2 seri olur:

\[ V_{Th} = 2 \cdot 10 = 20\ \text{V} \]\[ R_{Th} = 10 + 5 = 15\ \Omega \]
\[ I_L = \frac{20}{15 + 5} = 1\ \text{A} \]\[ P_L = 1^2 \cdot 5 = 5\ \text{W} \]

Maksimum güç: \(R_L = R_{Th} = 15\ \Omega\) ile \(P_{max} = \dfrac{V_{Th}^2}{4 R_{Th}} = \dfrac{400}{60} = 6{,}67\ \text{W}\).

Alıştırma 4: bağımlı kaynak

Kontrollü akım kaynağı A düğümüne \(0{,}25 \cdot V_A\)'lık bir akım verir (\(V_A\) volt cinsinden, akım amper cinsinden). Thévenin eşdeğerini hesaplayın.

A düğümünün gerilimiyle kontrol edilen bağımlı akım kaynağı.
Çözüm

Boşta gerilim. Uçlar açıkken A'daki düğüm denklemi (giren akımlar = çıkan akımlar):

\[ \frac{10 - V_A}{2} + 0{,}25\,V_A = \frac{V_A}{4} \;\Rightarrow\; 5 = 0{,}5\,V_A \;\Rightarrow\; V_{Th} = 10\ \text{V} \]

Kısa devre akımı. A, B'ye bağlandığında \(V_A = 0\) olur: bağımlı kaynak katkı sağlamaz ve R2'den akım geçmez.

\[ I_N = \frac{10}{2} = 5\ \text{A} \qquad R_{Th} = \frac{V_{Th}}{I_N} = 2\ \Omega \]

Test kaynağıyla kontrol. Yalnızca 10 V'luk kaynak kapatılıp A'ya \(V_p\) uygulanırsa: \(I_p = V_p/2 + V_p/4 - 0{,}25\,V_p = 0{,}5\,V_p\), yani \(R_{Th} = 2\ \Omega\). ✓

Tipik hata: bağımlı kaynağı da kapatmak. Bu \(R_{Th} = 2 \parallel 4 = 1{,}33\ \Omega\) verir ve yanlıştır.

Alıştırma 5: dengesiz Wheatstone köprüsü

A ile B arasına 50 Ω'luk bir galvanometre bağlanıyor. İçinden hangi akım geçer?

10, 20, 30 ve 10 Ω'luk, 10 V ile beslenen köprü.
Çözüm

Galvanometre olmadan köprünün her iki tarafı bağımsız birer gerilim bölücüdür:

\[ V_A = 10 \cdot \frac{20}{10 + 20} = 6{,}67\ \text{V} \]\[ V_B = 10 \cdot \frac{10}{30 + 10} = 2{,}5\ \text{V} \]\[ V_{Th} = V_A - V_B = 4{,}17\ \text{V} \]

Kaynak kısa devre edildiğinde A ve B'den seri bağlı iki paralel grup görülür:

\[ R_{Th} = (10 \parallel 20) + (30 \parallel 10) = 6{,}67 + 7{,}5 = 14{,}17\ \Omega \]
\[ I_G = \frac{4{,}17}{14{,}17 + 50} = 0{,}065\ \text{A} = 65\ \text{mA} \]

\(R_1/R_2 = R_3/R_4\) olsaydı köprü dengede olurdu (\(I_G = 0\)).

Alıştırma 6: alternatif akım ve maksimum güç aktarımı

\(100\angle 0^\circ\) V'luk kaynak, 10 Ω'luk direnç ve 10 Ω reaktanslı kondansatör. Thévenin eşdeğerini ve maksimum gücü alan yükü hesaplayın.

Alternatif akımla beslenen RC bölücü.
Çözüm

Kondansatörün değeri \(\overline{Z}_C = -j10\ \Omega\)'dur. Empedanslarla gerilim bölücü uygulanır:

\[ \overline{V}_{Th} = 100 \cdot \frac{-j10}{10 - j10} = 50 - j50 = 70{,}7\angle -45^\circ\ \text{V} \]
\[ \overline{Z}_{Th} = \frac{10 \cdot (-j10)}{10 - j10} = 5 - j5\ \Omega \]

Güç, eşlenik yükle \(\overline{Z}_L = 5 + j5\ \Omega\) maksimum olur:

\[ P_{max} = \frac{|V_{Th}|^2}{4\,R_{Th}} = \frac{70{,}7^2}{4 \cdot 5} = 250\ \text{W} \]

Tamamen dirençli 10 Ω'luk bir yükle ise: \(\overline{I} = \dfrac{50 - j50}{15 - j5} = 4 - j2\ \text{A}\), \(|I| = 4{,}47\ \text{A}\) ve \(P = 4{,}47^2 \cdot 10 = 200\ \text{W}\).

En sık yapılan hatalar

İlgili: Thévenin ve Norton teorisi · Kirchhoff yasaları · Millman teoremi