Budowa, wzbudzenie, uzwojenie twornika i komutator
Maszyna prądu stałego zamienia energię elektryczną na mechaniczną (silnik) lub mechaniczną na elektryczną (prądnica). Ta sama maszyna może pracować w obu kierunkach: zasilona napięciem obraca się, a napędzana wytwarza napięcie. Od innych maszyn wirujących odróżnia ją komutator, mechaniczny przełącznik, który odwraca prąd w każdej cewce wirnika dokładnie wtedy, gdy przechodzi ona spod jednego bieguna pod następny.
Przez dziesięciolecia była to podstawowa maszyna o regulowanej prędkości: tramwaje, pociągi, dźwignice, walcownie, obrabiarki. Dziś w wielu zastosowaniach zastąpiły ją przemienniki częstotliwości, ale nadal spotyka się ją w rozrusznikach pojazdów, małych silnikach z magnesami trwałymi, starszych napędach, które wciąż się naprawia, a przede wszystkim w silniku uniwersalnym wiertarek, szlifierek kątowych i odkurzaczy, który jest maszyną komutatorową o wzbudzeniu szeregowym.
Bloki z grafitu lub węgla z miedzią, które ślizgają się po komutatorze i doprowadzają prąd do twornika. Osadzone są w szczotkotrzymaczach ze sprężynami utrzymującymi docisk. Umieszcza się je w strefie neutralnej, gdzie komutowane cewki nie mają indukowanej siły elektromotorycznej. Spadek napięcia na styku wynosi około 1 V na szczotkę, łącznie około 2 V.
Jako prądnica: gdy twornik obraca się w polu biegunów, jego przewody przecinają linie strumienia i indukuje się w nich siła elektromotoryczna, której kierunek określa reguła prawej dłoni. W każdym przewodzie napięcie to jest przemienne, bo przewód przechodzi na przemian pod biegunami N i S; komutator je prostuje i na szczotkach pojawia się napięcie stałe.
Jako silnik: gdy przez przewody twornika znajdujące się w polu płynie prąd, na każdy z nich działa siła (reguła lewej dłoni). Komutator odwraca prąd w każdym przewodzie przy zmianie bieguna, więc wszystkie siły działają w tym samym kierunku, a moment jest ciągły.
Dwa podstawowe równania to równanie siły elektromotorycznej i momentu:
W silniku napięcie zasilania pokonuje siłę przeciwelektromotoryczną i spadki wewnętrzne:
Stąd wynikają dwa klasyczne sposoby regulacji prędkości: zmiana napięcia twornika (prędkości poniżej znamionowej, przy stałym momencie) lub osłabianie pola (powyżej znamionowej, przy stałej mocy). Wzór ostrzega też przed niebezpieczeństwem: jeśli strumień spadnie prawie do zera, maszyna się rozbiega.
Silnik 220 V o \(R_t = 0{,}5\ \Omega\) obraca się z prędkością 1500 obr/min, pobierając 20 A w tworniku. Jego siła przeciwelektromotoryczna wynosi \(E = 220 - 0{,}5\cdot 20 - 2 = 208\ \text{V}\). Jeśli obciążenie wzrośnie, a prąd osiągnie 40 A przy tym samym strumieniu, \(E = 220 - 20 - 2 = 198\ \text{V}\) i prędkość spadnie w tej samej proporcji: \(1500\cdot 198/208 \approx 1428\ \text{obr/min}\).
W zależności od sposobu zasilania uzwojenia biegunów głównych maszyna zachowuje się bardzo różnie:
| Wzbudzenie | Połączenie pola | Zachowanie jako silnik | Typowe zastosowania |
|---|---|---|---|
| Obcowzbudne | Osobne źródło, niezależne od twornika | Prędkość prawie stała; bardzo precyzyjna regulacja napięciem twornika i polem | Napędy regulowane, obrabiarki, walcownie |
| Bocznikowe | Równolegle z twornikiem | Prędkość prawie stała przy zmianach obciążenia | Wentylatory, pompy, maszyny o stałej prędkości |
| Szeregowe | Szeregowo z twornikiem, mało zwojów grubego drutu | Bardzo duży moment rozruchowy; prędkość silnie spada z obciążeniem, a bez obciążenia maszyna się rozbiega | Trakcja, dźwignice, rozruszniki |
| Szeregowo-bocznikowe | Jedno uzwojenie szeregowe i jedno bocznikowe | Pośrednie: dobry moment rozruchowy bez rozbiegania | Prasy, nożyce, stare dźwigi |
| Magnesy trwałe | Bez uzwojenia wzbudzenia | Jak obcowzbudne o stałym strumieniu | Małe silniki, motoryzacja, zabawki, serwonapędy |
⚠ Silnika szeregowego nigdy nie wolno uruchamiać ani eksploatować bez obciążenia, a w silniku bocznikowym lub obcowzbudnym nigdy nie wolno przerywać obwodu wzbudzenia przy zasilonym tworniku: w obu przypadkach strumień spada i maszyna może się rozbiec aż do zniszczenia.
W maszynie szeregowo-bocznikowej, jeśli pole szeregowe wzmacnia pole bocznikowe, mówimy o połączeniu zgodnym (typowym), a jeśli je osłabia — przeciwsobnym. W zależności od tego, czy uzwojenie bocznikowe dołączono przed, czy za uzwojeniem szeregowym, mówi się o krótkim lub długim boczniku.
To ono daje najwięcej pracy w warsztacie. Uzwojenie jest zamknięte: idąc po cewkach od wycinka do wycinka, wraca się do punktu wyjścia. Szczotki dzielą je na kilka gałęzi równoległych. Prawie zawsze jest dwuwarstwowe: każda cewka ma jeden bok w górnej warstwie jednego żłobka, a drugi w dolnej warstwie innego żłobka, a liczba cewek jest równa liczbie wycinków \(K\).
Każda cewka kończy się na wycinku sąsiednim do wycinka jej początku: \(y_c = \pm 1\) w uzwojeniu pętlicowym prostym. Uzwojenie posuwa się pod parą biegunów, wraca i nakłada się jak dachówki. Ma tyle gałęzi równoległych, ile biegunów (\(2a = 2p\)) i wymaga tylu rzędów szczotek, ile jest biegunów. Stosuje się je w maszynach o dużym prądzie i umiarkowanym napięciu. Aby gałęzie równo dzieliły prąd, dodaje się połączenia wyrównawcze między wycinkami, które powinny mieć ten sam potencjał.
Każda cewka łączy się z wycinkiem położonym mniej więcej o parę biegunów dalej, więc uzwojenie obiega wirnik falą, zanim wróci do wycinka sąsiadującego z początkowym. W uzwojeniu falistym prostym:
Ma tylko dwie gałęzie równoległe niezależnie od liczby biegunów i teoretycznie wystarczą dwie szczotki. Daje większe napięcie przy mniejszej liczbie przewodów: to uzwojenie maszyn małych i średnich oraz maszyn wysokonapięciowych. Nie wymaga połączeń wyrównawczych.
Twornik czterobiegunowy (\(p = 2\)) z 21 żłobkami i 21 wycinkami, uzwojenie faliste proste: \(y_c = (21 \pm 1)/2\), co daje 11 lub 10, obie wartości całkowite. Przy \(y_c = 11\) uzwojenie jest postępujące, przy 10 — wsteczne. Podziałka cewki wynosiłaby \(y_1 = 21/4 = 5{,}25 \to 5\) żłobków (z 1 do 6). Przy 22 wycinkach uzwojenie faliste proste na 4 bieguny byłoby niemożliwe, bo ani 21/2, ani 23/2 nie są liczbami całkowitymi.
Zanim rozwiniesz twornik do przezwojenia, zapisz liczbę żłobków i wycinków, podziałkę cewki, podziałkę komutatorową oraz położenie pierwszej cewki względem jej wycinka (przesunięcie wyprowadzeń). Jeśli ta ostatnia informacja zaginie, szczotki nie będą już w strefie neutralnej.
Prąd twornika wytwarza własne pole, prostopadłe do pola biegunów. Pole to zniekształca strumień główny, osłabia go na jednym krańcu każdego bieguna i wzmacnia na drugim oraz przesuwa strefę neutralną. To jest oddziaływanie twornika.
Gdy cewka przechodzi pod szczotką, jej prąd musi zmienić kierunek w bardzo krótkim czasie. Przeciwdziała temu jej indukcyjność własna i jeśli zmiana nie zakończy się na czas, między szczotką a wycinkiem przeskakuje łuk. Bieguny komutacyjne indukują w tej cewce napięcie, które pomaga odwrócić prąd, a ponieważ są połączone szeregowo z twornikiem, ich działanie rośnie z obciążeniem. W maszynach bez nich kompensuje się to lekkim przesunięciem szczotek.
Iskrzące szczotki wskazują na problemy z komutacją, szczotki poza strefą neutralną, uszkodzone wycinki, wystającą mikę albo przerwaną lub zwartą cewkę.
Norma IEC 60034-8 (PN-EN 60034-8) przypisuje każdemu uzwojeniu litery. To te, które znajdziesz w skrzynce zaciskowej silników europejskich:
| Uzwojenie | Zaciski |
|---|---|
| Twornik | A1 – A2 |
| Bieguny komutacyjne | B1 – B2 |
| Uzwojenie kompensacyjne | C1 – C2 |
| Wzbudzenie szeregowe | D1 – D2 |
| Wzbudzenie bocznikowe | E1 – E2 |
| Wzbudzenie obce | F1 – F2 |
Aby zmienić kierunek obrotów, odwraca się prąd twornika albo prąd wzbudzenia, nigdy oba jednocześnie. Zwykle odwraca się twornik razem z biegunami komutacyjnymi, aby nie zmieniać magnetyzmu szczątkowego ani kompensacji.
To szeregowy silnik komutatorowy przystosowany także do prądu przemiennego: gdy prąd zmienia kierunek, pole i prąd twornika odwracają się jednocześnie, więc moment zachowuje kierunek. Jego stojan jest z blach (a nie z litej stali), aby ograniczyć straty, i zwykle ma dwa bieguny. Osiąga bardzo duże prędkości, od 10 000 do 30 000 obr/min, przy małych wymiarach, a jego prędkość łatwo reguluje się triakiem.
Twornik jest prawie zawsze uzwojony pętlicowo, z wieloma wycinkami, a cewki pola są połączone po obu stronach twornika. Typowe usterki to zużycie szczotek i komutatora, cewki twornika spalone przez zablokowanie oraz zwarcia międzyzwojowe w polu.