PL

Podstawy transformatorów

Działanie, autotransformatory i inne rodzaje

Czym jest transformator

Transformator to statyczna maszyna elektryczna, bez części ruchomych, która zmienia wartości napięcia i prądu w układzie prądu przemiennego, zachowując częstotliwość. Pozwala wytwarzać energię przy jednym napięciu, przesyłać ją przy znacznie wyższym, aby zmniejszyć prąd i straty w liniach, a następnie obniżać ją do wartości bezpiecznych dla odbiorcy.

W zależności od kierunku przetwarzania mówi się o transformatorach podwyższających lub obniżających, choć zasadniczo są one odwracalne, o ile przestrzega się napięć i mocy każdego uzwojenia. Ponieważ nie ma tarcia, ich sprawność jest bardzo wysoka: ponad 95 % w małych i powyżej 99 % w dużych jednostkach.

Budowa

Φ V₁V₂ I₁ →I₂ → N₁N₂
Jednofazowy transformator rdzeniowy: uzwojenie pierwotne (N₁ zwojów) i wtórne (N₂) obejmują ten sam rdzeń, przez który płynie wspólny strumień Φ.

Według kształtu rdzenia:

Zasada działania

Po przyłożeniu napięcia przemiennego do uzwojenia pierwotnego płynie w nim niewielki prąd, który wytwarza w rdzeniu przemienny strumień. Strumień ten przenika również uzwojenie wtórne i indukuje w nim siłę elektromotoryczną zgodnie z prawem Faradaya. Przy prądzie stałym strumień byłby stały i nic by się nie indukowało: uzwojenie pierwotne zachowywałoby się jak zwarcie ograniczone jedynie rezystancją i uległoby spaleniu.

Napięcie indukowane w każdym uzwojeniu jest proporcjonalne do liczby jego zwojów:

\[ E = 4{,}44\cdot f\cdot N\cdot \Phi_{max} = 4{,}44\cdot f\cdot N\cdot B_{max}\cdot S \]

gdzie \(B_{max}\) to maksymalna indukcja w rdzeniu (T), a \(S\) jego czynny przekrój żelaza (m²). W transformatorze idealnym, bez strat i rozproszenia, obowiązuje przekładnia:

\[ m = \frac{N_1}{N_2} = \frac{V_1}{V_2} = \frac{I_2}{I_1} \qquad\qquad S_1 = V_1\cdot I_1 = V_2\cdot I_2 = S_2 \]

Jeśli \(m > 1\), transformator jest obniżający, jeśli \(m < 1\) — podwyższający, a przy \(m = 1\) — separacyjny. Moc podaje się zawsze w woltoamperach (VA lub kVA), ponieważ uzwojenia nagrzewa prąd, niezależnie od współczynnika mocy obciążenia.

Przykład: zwoje na wolt

Rdzeń o czynnym przekroju 10 cm² (\(S = 0{,}001\ \text{m}^2\)), \(B_{max} = 1{,}2\ \text{T}\) przy 50 Hz. Każdy zwój daje \(4{,}44\cdot 50\cdot 1{,}2\cdot 0{,}001 = 0{,}266\ \text{V}\), czyli \(3{,}75\) zwoju na wolt.

Dla uzwojenia pierwotnego 230 V: \(230\cdot 3{,}75 \approx 863\) zwoje. Dla wtórnego 24 V zwykle dodaje się 5–10 % na spadek pod obciążeniem: \(24\cdot 3{,}75\cdot 1{,}07 \approx 96\) zwojów.

Transformator rzeczywisty

Transformator rzeczywisty różni się od idealnego dwoma rodzajami strat, które mierzy się w dwóch próbach:

Potrzebne w tej próbie napięcie, w procentach znamionowego, to napięcie zwarcia \(u_{z}\). W transformatorach rozdzielczych wynosi zwykle od 4 do 6 %. Informuje, o ile spada napięcie pod obciążeniem i jaki prąd popłynąłby przy rzeczywistym zwarciu: \(I_{z} = I_n\cdot 100/u_{z}\). To także jedna z wielkości, które muszą się zgadzać, aby połączyć transformatory równolegle.

\[ \eta = \frac{P_2}{P_2 + P_{Fe} + P_{Cu}} \qquad\qquad P_{Cu} = P_{z}\cdot\left(\frac{I}{I_n}\right)^2 \]

Maksymalną sprawność osiąga się przy obciążeniu, dla którego straty w miedzi są równe stratom w żelazie. Przy włączaniu transformatora bez obciążenia może wystąpić prąd załączania (inrush) od 5 do 15 razy większy od znamionowego przez kilka okresów, który zabezpieczenia muszą tolerować.

Aby połączyć kilka uzwojeń ze sobą lub równolegle, trzeba znać ich zaciski jednoimienne, mające w każdej chwili tę samą biegunowość. Wyjaśniamy to w poradniku sprzężenie cewek.

Transformatory trójfazowe

Mogą to być trzy transformatory jednofazowe (zespoły dużej mocy) lub, najczęściej, rdzeń trójkolumnowy z uzwojeniem pierwotnym i wtórnym na każdej kolumnie. Każdą stronę można połączyć w gwiazdę (Y, y), trójkąt (D, d) lub zygzak (z). Grupę połączeń oznacza się wielką literą dla górnego napięcia, małą dla dolnego, n gdy punkt neutralny jest wyprowadzony, oraz liczbą — liczbą godzinową, która podaje przesunięcie fazowe między obu napięciami w wielokrotnościach 30°.

GrupaPrzesunięcieTypowe zastosowanie
Dyn11330°Rozdział niskiego napięcia: trójkąt tłumi trzecie harmoniczne, a punkt neutralny dopuszcza obciążenia niesymetryczne
Yyn00°Rozdział przy małej niesymetrii obciążenia
Yzn11330°Małe transformatory rozdzielcze przy silnie niesymetrycznym obciążeniu
Yd11 / Dd0330° / 0°Elektrownie, sprzęganie sieci i transformatory przemysłowe

Według IEC 60076 zaciski strony górnego napięcia oznacza się 1U, 1V, 1W, a dolnego 2U, 2V, 2W, z N dla punktu neutralnego.

Autotransformatory

Z V₁V₂ I₁ I₂ I₂ − I₁ N₁ − N₂N₂ ATN
Autotransformator obniżający: jedno uzwojenie A–N z zaczepem pośrednim T. Przez część wspólną T–N płynie tylko różnica prądów.

Autotransformator ma jedno uzwojenie z zaczepem pośrednim: napięcie wejściowe przykłada się do całego uzwojenia, a wyjściowe pobiera między zaczepem a jednym końcem (obniżający) lub odwrotnie (podwyższający). Strona pierwotna i wtórna dzielą część wspólną, a stosunek napięć nadal równa się stosunkowi zwojów.

Zaleta tkwi w prądach: przez część wspólną nie płynie \(I_2\), lecz różnica \(I_2 - I_1\), a część mocy przechodzi bezpośrednio z wejścia na wyjście przez przewodzenie, bez transformowania. Uzwojenie wymiaruje się tylko na moc własną (typową), mniejszą od mocy przechodniej oddawanej do odbiornika:

\[ S_{\text{wł}} = S_{\text{prz}}\cdot\left(1 - \frac{V_2}{V_1}\right) \qquad (V_1 > V_2) \]
Przykład

Autotransformator 400/230 V oddający 10 kVA: \(I_1 = 10\,000/400 = 25\ \text{A}\) i \(I_2 = 10\,000/230 = 43{,}5\ \text{A}\). Przez część wspólną płynie tylko \(43{,}5 - 25 = 18{,}5\ \text{A}\).

Moc własna: \(10\cdot(1 - 230/400) = 4{,}25\ \text{kVA}\). Transformator dwuuzwojeniowy do tej samej pracy wymagałby żelaza i miedzi na 10 kVA.

Im bliższe są napięcia wejściowe i wyjściowe, tym większa oszczędność. Dlatego autotransformator idealnie nadaje się do przekładni bliskich 1.

Zalety i wady

Zastosowania

Inne rodzaje transformatorów

RodzajCecha szczególnaZastosowania
SeparacyjnyPrzekładnia 1:1, uzwojenia galwanicznie oddzieloneSieci IT sal operacyjnych, naprawa urządzeń sieciowych, pomiary bez odniesienia do ziemi
BezpieczeństwaIzolacja wzmocniona i wyjście bardzo niskiego napięcia (SELV, nie więcej niż 50 V AC)Baseny, zabawki, lampy, pulpity sterownicze
SterowniczyJednofazowy z 230 lub 400 V na 24, 48 lub 110 V, odporny na udary prąduCewki styczników i obwody sterowania w szafach elektrycznych
Przekładnik prądowyUzwojenie pierwotne o kilku zwojach w szeregu z linią; prąd wtórny 5 A lub 1 APomiary i zabezpieczenia przy dużych prądach
Przekładnik napięciowyZnormalizowane napięcie wtórne 100 lub 110 VPomiary i zabezpieczenia w sieciach średniego i wysokiego napięcia
ToroidalnyRdzeń pierścieniowy, małe pole rozproszenia, duży prąd załączaniaAudio, oświetlenie, urządzenia medyczne i elektroniczne
Wysokiej częstotliwościRdzeń ferrytowy i częstotliwości od kilkudziesięciu do kilkuset kHz; ponieważ \(E\) rośnie z \(f\), potrzeba znacznie mniej zwojów i rdzeniaZasilacze impulsowe, ładowarki, falowniki
SpawalniczyDuży strumień rozproszenia: napięcie silnie spada ze wzrostem prądu, co stabilizuje łukSpawarki łukowe do elektrod otulonych
ImpulsowyMały, z rdzeniem ferrytowym, przenosi impulsy z separacjąWyzwalanie tyrystorów i tranzystorów mocy
Zygzakowy (uziemiający)Tworzy sztuczny punkt neutralny w sieciach bez niegoUziemienie punktu neutralnego w sieciach w trójkąt
Prostownikowy, piecowy, trakcyjnyKonstrukcje specjalne na bardzo duże prądy lub obciążenia bogate w harmoniczneElektroliza, piece łukowe, kolej

⚠ Uzwojenie wtórne przekładnika prądowego nigdy nie może pozostać rozwarte, gdy linia jest obciążona: cały prąd pierwotny magnesowałby rdzeń i pojawiłoby się bardzo wysokie napięcie, groźne dla ludzi i dla samego przekładnika. Odwrotnie, uzwojenia wtórnego przekładnika napięciowego nigdy nie wolno zwierać.

Transformatory bezpieczeństwa i separacyjne niskiego napięcia podlegają normom serii EN 61558, a przekładniki — serii IEC 61869.

Sprawdzanie i przezwajanie

Przy przezwajaniu zachowuje się liczbę zwojów i przekrój drutu każdego uzwojenia; jeśli zmienia się napięcie, zwoje przelicza się z liczby zwojów na wolt rdzenia, a przekrój z nowego prądu (typowe gęstości od 2 do 3,5 A/mm² w małych transformatorach suchych, zależnie od chłodzenia). Między warstwy wkłada się papier izolacyjny, a całość impregnuje lakierem. Przy składaniu blach przesuwa się styki, aby szczelina powietrzna była jak najmniejsza.

Powiązane poradniki