Działanie, autotransformatory i inne rodzaje
Transformator to statyczna maszyna elektryczna, bez części ruchomych, która zmienia wartości napięcia i prądu w układzie prądu przemiennego, zachowując częstotliwość. Pozwala wytwarzać energię przy jednym napięciu, przesyłać ją przy znacznie wyższym, aby zmniejszyć prąd i straty w liniach, a następnie obniżać ją do wartości bezpiecznych dla odbiorcy.
W zależności od kierunku przetwarzania mówi się o transformatorach podwyższających lub obniżających, choć zasadniczo są one odwracalne, o ile przestrzega się napięć i mocy każdego uzwojenia. Ponieważ nie ma tarcia, ich sprawność jest bardzo wysoka: ponad 95 % w małych i powyżej 99 % w dużych jednostkach.
Według kształtu rdzenia:
Po przyłożeniu napięcia przemiennego do uzwojenia pierwotnego płynie w nim niewielki prąd, który wytwarza w rdzeniu przemienny strumień. Strumień ten przenika również uzwojenie wtórne i indukuje w nim siłę elektromotoryczną zgodnie z prawem Faradaya. Przy prądzie stałym strumień byłby stały i nic by się nie indukowało: uzwojenie pierwotne zachowywałoby się jak zwarcie ograniczone jedynie rezystancją i uległoby spaleniu.
Napięcie indukowane w każdym uzwojeniu jest proporcjonalne do liczby jego zwojów:
gdzie \(B_{max}\) to maksymalna indukcja w rdzeniu (T), a \(S\) jego czynny przekrój żelaza (m²). W transformatorze idealnym, bez strat i rozproszenia, obowiązuje przekładnia:
Jeśli \(m > 1\), transformator jest obniżający, jeśli \(m < 1\) — podwyższający, a przy \(m = 1\) — separacyjny. Moc podaje się zawsze w woltoamperach (VA lub kVA), ponieważ uzwojenia nagrzewa prąd, niezależnie od współczynnika mocy obciążenia.
Rdzeń o czynnym przekroju 10 cm² (\(S = 0{,}001\ \text{m}^2\)), \(B_{max} = 1{,}2\ \text{T}\) przy 50 Hz. Każdy zwój daje \(4{,}44\cdot 50\cdot 1{,}2\cdot 0{,}001 = 0{,}266\ \text{V}\), czyli \(3{,}75\) zwoju na wolt.
Dla uzwojenia pierwotnego 230 V: \(230\cdot 3{,}75 \approx 863\) zwoje. Dla wtórnego 24 V zwykle dodaje się 5–10 % na spadek pod obciążeniem: \(24\cdot 3{,}75\cdot 1{,}07 \approx 96\) zwojów.
Transformator rzeczywisty różni się od idealnego dwoma rodzajami strat, które mierzy się w dwóch próbach:
Potrzebne w tej próbie napięcie, w procentach znamionowego, to napięcie zwarcia \(u_{z}\). W transformatorach rozdzielczych wynosi zwykle od 4 do 6 %. Informuje, o ile spada napięcie pod obciążeniem i jaki prąd popłynąłby przy rzeczywistym zwarciu: \(I_{z} = I_n\cdot 100/u_{z}\). To także jedna z wielkości, które muszą się zgadzać, aby połączyć transformatory równolegle.
Maksymalną sprawność osiąga się przy obciążeniu, dla którego straty w miedzi są równe stratom w żelazie. Przy włączaniu transformatora bez obciążenia może wystąpić prąd załączania (inrush) od 5 do 15 razy większy od znamionowego przez kilka okresów, który zabezpieczenia muszą tolerować.
Aby połączyć kilka uzwojeń ze sobą lub równolegle, trzeba znać ich zaciski jednoimienne, mające w każdej chwili tę samą biegunowość. Wyjaśniamy to w poradniku sprzężenie cewek.
Mogą to być trzy transformatory jednofazowe (zespoły dużej mocy) lub, najczęściej, rdzeń trójkolumnowy z uzwojeniem pierwotnym i wtórnym na każdej kolumnie. Każdą stronę można połączyć w gwiazdę (Y, y), trójkąt (D, d) lub zygzak (z). Grupę połączeń oznacza się wielką literą dla górnego napięcia, małą dla dolnego, n gdy punkt neutralny jest wyprowadzony, oraz liczbą — liczbą godzinową, która podaje przesunięcie fazowe między obu napięciami w wielokrotnościach 30°.
| Grupa | Przesunięcie | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|
| Dyn11 | 330° | Rozdział niskiego napięcia: trójkąt tłumi trzecie harmoniczne, a punkt neutralny dopuszcza obciążenia niesymetryczne |
| Yyn0 | 0° | Rozdział przy małej niesymetrii obciążenia |
| Yzn11 | 330° | Małe transformatory rozdzielcze przy silnie niesymetrycznym obciążeniu |
| Yd11 / Dd0 | 330° / 0° | Elektrownie, sprzęganie sieci i transformatory przemysłowe |
Według IEC 60076 zaciski strony górnego napięcia oznacza się 1U, 1V, 1W, a dolnego 2U, 2V, 2W, z N dla punktu neutralnego.
Autotransformator ma jedno uzwojenie z zaczepem pośrednim: napięcie wejściowe przykłada się do całego uzwojenia, a wyjściowe pobiera między zaczepem a jednym końcem (obniżający) lub odwrotnie (podwyższający). Strona pierwotna i wtórna dzielą część wspólną, a stosunek napięć nadal równa się stosunkowi zwojów.
Zaleta tkwi w prądach: przez część wspólną nie płynie \(I_2\), lecz różnica \(I_2 - I_1\), a część mocy przechodzi bezpośrednio z wejścia na wyjście przez przewodzenie, bez transformowania. Uzwojenie wymiaruje się tylko na moc własną (typową), mniejszą od mocy przechodniej oddawanej do odbiornika:
Autotransformator 400/230 V oddający 10 kVA: \(I_1 = 10\,000/400 = 25\ \text{A}\) i \(I_2 = 10\,000/230 = 43{,}5\ \text{A}\). Przez część wspólną płynie tylko \(43{,}5 - 25 = 18{,}5\ \text{A}\).
Moc własna: \(10\cdot(1 - 230/400) = 4{,}25\ \text{kVA}\). Transformator dwuuzwojeniowy do tej samej pracy wymagałby żelaza i miedzi na 10 kVA.
Im bliższe są napięcia wejściowe i wyjściowe, tym większa oszczędność. Dlatego autotransformator idealnie nadaje się do przekładni bliskich 1.
| Rodzaj | Cecha szczególna | Zastosowania |
|---|---|---|
| Separacyjny | Przekładnia 1:1, uzwojenia galwanicznie oddzielone | Sieci IT sal operacyjnych, naprawa urządzeń sieciowych, pomiary bez odniesienia do ziemi |
| Bezpieczeństwa | Izolacja wzmocniona i wyjście bardzo niskiego napięcia (SELV, nie więcej niż 50 V AC) | Baseny, zabawki, lampy, pulpity sterownicze |
| Sterowniczy | Jednofazowy z 230 lub 400 V na 24, 48 lub 110 V, odporny na udary prądu | Cewki styczników i obwody sterowania w szafach elektrycznych |
| Przekładnik prądowy | Uzwojenie pierwotne o kilku zwojach w szeregu z linią; prąd wtórny 5 A lub 1 A | Pomiary i zabezpieczenia przy dużych prądach |
| Przekładnik napięciowy | Znormalizowane napięcie wtórne 100 lub 110 V | Pomiary i zabezpieczenia w sieciach średniego i wysokiego napięcia |
| Toroidalny | Rdzeń pierścieniowy, małe pole rozproszenia, duży prąd załączania | Audio, oświetlenie, urządzenia medyczne i elektroniczne |
| Wysokiej częstotliwości | Rdzeń ferrytowy i częstotliwości od kilkudziesięciu do kilkuset kHz; ponieważ \(E\) rośnie z \(f\), potrzeba znacznie mniej zwojów i rdzenia | Zasilacze impulsowe, ładowarki, falowniki |
| Spawalniczy | Duży strumień rozproszenia: napięcie silnie spada ze wzrostem prądu, co stabilizuje łuk | Spawarki łukowe do elektrod otulonych |
| Impulsowy | Mały, z rdzeniem ferrytowym, przenosi impulsy z separacją | Wyzwalanie tyrystorów i tranzystorów mocy |
| Zygzakowy (uziemiający) | Tworzy sztuczny punkt neutralny w sieciach bez niego | Uziemienie punktu neutralnego w sieciach w trójkąt |
| Prostownikowy, piecowy, trakcyjny | Konstrukcje specjalne na bardzo duże prądy lub obciążenia bogate w harmoniczne | Elektroliza, piece łukowe, kolej |
⚠ Uzwojenie wtórne przekładnika prądowego nigdy nie może pozostać rozwarte, gdy linia jest obciążona: cały prąd pierwotny magnesowałby rdzeń i pojawiłoby się bardzo wysokie napięcie, groźne dla ludzi i dla samego przekładnika. Odwrotnie, uzwojenia wtórnego przekładnika napięciowego nigdy nie wolno zwierać.
Transformatory bezpieczeństwa i separacyjne niskiego napięcia podlegają normom serii EN 61558, a przekładniki — serii IEC 61869.
Przy przezwajaniu zachowuje się liczbę zwojów i przekrój drutu każdego uzwojenia; jeśli zmienia się napięcie, zwoje przelicza się z liczby zwojów na wolt rdzenia, a przekrój z nowego prądu (typowe gęstości od 2 do 3,5 A/mm² w małych transformatorach suchych, zależnie od chłodzenia). Między warstwy wkłada się papier izolacyjny, a całość impregnuje lakierem. Przy składaniu blach przesuwa się styki, aby szczelina powietrzna była jak najmniejsza.