Prądnice i silniki synchroniczne: budowa, działanie i uzwojenia
Maszyna synchroniczna to maszyna prądu przemiennego, której wirnik obraca się dokładnie z tą samą prędkością co pole wirujące stojana, z prędkością synchroniczną. W odróżnieniu od silnika asynchronicznego nie ma poślizgu: jeśli częstotliwość sieci jest stała, stała jest też prędkość, przy każdym obciążeniu.
gdzie \(n_s\) w obr/min, \(f\) to częstotliwość w Hz, a \(p\) liczba par biegunów. Prawie cała energia elektryczna na świecie jest wytwarzana przez maszyny synchroniczne pracujące jako prądnice (generatory): w elektrowniach cieplnych, jądrowych i wodnych, w zespołach prądotwórczych i w wielu turbinach wiatrowych. Jako silnik stosuje się ją w dużych napędach o stałej prędkości (sprężarki, młyny, pompy dużej mocy), jako kompensator mocy biernej oraz, w wersji z magnesami trwałymi, w serwonapędach i pojazdach elektrycznych.
| Bieguny | 2 | 4 | 6 | 8 | 12 | 24 | 48 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| obr/min przy 50 Hz | 3000 | 1500 | 1000 | 750 | 500 | 250 | 125 |
| obr/min przy 60 Hz | 3600 | 1800 | 1200 | 900 | 600 | 300 | 150 |
Turbiny parowe i gazowe są szybkie i napędzają prądnice 2- lub 4-biegunowe; turbiny wodne i wolnoobrotowe silniki wysokoprężne wymagają prądnic o wielu biegunach.
Jest praktycznie taki sam jak w trójfazowym silniku asynchronicznym: pakiet żłobkowanych blach z rozłożonym uzwojeniem trójfazowym. Indukuje się w nim napięcie (prądnica) lub wpływa przez nie energia z sieci (silnik). Dlatego zasady uzwajania stojana są takie same jak opisane w podstawach silników asynchronicznych.
Wirnik wytwarza pole magnetyczne. Istnieją dwie konstrukcje:
Uzwojenie wirnika zasila się prądem stałym. W klasycznych maszynach doprowadza się go przez dwa pierścienie ślizgowe ze szczotkami, z prądnicy wzbudzającej lub prostownika. W nowoczesnych prądnicach typowe jest wzbudzenie bezszczotkowe: mała wzbudnica na tym samym wale wytwarza prąd przemienny, wirujące diody go prostują i podają bezpośrednio do wirnika głównego. Automatyczny regulator napięcia (AVR) ustawia prąd wzbudzenia.
Wiele maszyn ma w nabiegunnikach zwarte pręty, jak klatka. W silniku służą do rozruchu asynchronicznego, a w obu trybach tłumią kołysania wirnika przy nagłych zmianach obciążenia.
Wartość skuteczna siły elektromotorycznej indukowanej w każdej fazie stojana wynosi:
gdzie \(Z\) to liczba żłobków, \(m\) liczba faz, \(q\) liczba żłobków na biegun i fazę, \(\alpha\) kąt elektryczny między żłobkami, \(y\) podziałka cewki, a \(\tau_p = Z/2p\) podziałka biegunowa, obie w żłobkach.
Trójfazowy stojan z 36 żłobkami, 4 biegunami (\(p = 2\)) i podziałką skróconą do 8 żłobków. Wtedy \(q = 36/(4\cdot 3) = 3\), \(\alpha = 2\cdot 360^\circ/36 = 20^\circ\) i \(\tau_p = 9\).
\(k_d = \sin 30^\circ/(3\cdot\sin 10^\circ) = 0{,}960\); \(k_p = \sin(8/9\cdot 90^\circ) = \sin 80^\circ = 0{,}985\); \(k_w = 0{,}945\).
Skrócenie podziałki nie jest kaprysem: przy \(y/\tau_p \approx 5/6\) harmoniczne 5. i 7. rzędu znacznie maleją, a napięcie bardziej przypomina czystą sinusoidę, kosztem niewielkiej utraty napięcia.
Gdy prądnica sama zasila swoje odbiory, jak zespół prądotwórczy, prędkość silnika napędowego wyznacza częstotliwość, a prąd wzbudzenia — napięcie. Gdy obciążenie rośnie, napięcie ma tendencję do spadku (zwłaszcza przy obciążeniu indukcyjnym) i AVR zwiększa wzbudzenie, aby to skompensować. Regulator obrotów silnika utrzymuje z kolei częstotliwość.
Po przyłączeniu do sieci znacznie większej od niej napięcie i częstotliwość narzuca sieć. Wtedy nastawy zmieniają rolę: moment turbiny reguluje oddawaną moc czynną, a wzbudzenie reguluje moc bierną. Przewzbudzona prądnica oddaje moc bierną do sieci (zachowuje się jak kondensator); niedowzbudzona ją pobiera (jak cewka).
Przed zamknięciem wyłącznika łączącego ją z siecią trzeba ją zsynchronizować. Muszą się zgadzać:
Sprawdza się to synchronoskopem, przekaźnikiem kontroli synchronizmu lub w prostych instalacjach żarówkami między odpowiadającymi sobie fazami: wyłącznik zamyka się, gdy żarówki są zgaszone. Przyłączenie w niewłaściwej fazie powoduje udar momentu i prądu, który może uszkodzić wał, sprzęgło i uzwojenia.
Silnik synchroniczny przyłączony bezpośrednio do sieci nie rusza sam: pole stojana od pierwszej chwili wiruje z prędkością synchroniczną, wirnik nie nadąża, a średni moment jest zerowy. Rozruch odbywa się asynchronicznie dzięki uzwojeniu tłumiącemu, z uzwojeniem wzbudzenia zamkniętym przez rezystor, a po zbliżeniu się do prędkości synchronicznej załącza się wzbudzenie i wirnik „wpada w synchronizm”. Można go też rozruszać silnikiem pomocniczym lub, najczęściej dziś, przemiennikiem częstotliwości.
Pod obciążeniem wirnik opóźnia się względem pola stojana o kąt mocy \(\delta\). W maszynie z wirnikiem cylindrycznym, pomijając rezystancję:
gdzie \(U\) i \(E\) to napięcia fazowe, a \(X_s\) reaktancja synchroniczna. Moc maksymalna występuje przy \(\delta = 90^\circ\); jeśli obciążenie wymaga więcej, wirnik traci synchronizm i maszyna wypada z synchronizmu. Dlatego silnik przewzbudzony, z większym \(E\), lepiej znosi szczyty momentu.
Przy stałej mocy zmiana wzbudzenia zmienia prąd stojana i jego przesunięcie fazowe. Wykres prądu w funkcji wzbudzenia ma kształt litery V, a jego minimum odpowiada \(\cos\varphi = 1\). Przy małym wzbudzeniu silnik pobiera indukcyjną moc bierną; przewzbudzony oddaje moc bierną do sieci i poprawia współczynnik mocy całej instalacji. Silnik synchroniczny pracujący bez obciążenia wyłącznie w tym celu nazywa się kompensatorem synchronicznym.
Projektuje się go według tych samych zasad co stojan trójfazowego silnika asynchronicznego: liczba żłobków na biegun i fazę, jedna lub dwie warstwy, cewki koncentryczne lub pętlicowe i skrócenie podziałki. Dwie osobliwości:
Przezwajając biegun, zachowaj liczbę zwojów, przekrój i kierunek nawijania. Następnie zmierz spadek napięcia na każdym biegunie przy wzbudzeniu zasilanym prądem stałym: musi być jednakowy na wszystkich, a kompas musi pokazać naprzemienność N–S.
Według IEC 60034-8 trójfazowy stojan ma te same zaciski co silnik asynchroniczny, a wzbudzenie własne litery:
| Uzwojenie | Zaciski |
|---|---|
| Stojan trójfazowy | U1 – U2, V1 – V2, W1 – W2 (N dla punktu neutralnego) |
| Wzbudzenie (wirnik) | F1 – F2 |