TR

Doğru akım makinelerinin temelleri

Yapı, uyartım, endüvi sargısı ve kolektör

Doğru akım makinesi nedir

Doğru akım makinesi elektrik enerjisini mekanik enerjiye (motor) ya da mekanik enerjiyi elektrik enerjisine (dinamo veya jeneratör) dönüştürür. Aynı makine iki şekilde de çalışabilir: gerilim uygulanırsa döner, döndürülürse gerilim üretir. Onu diğer döner makinelerden ayıran şey kolektör (komütatör), rotor bobinlerinin her birindeki akımı bir kutuptan diğerine geçtiği anda ters çeviren mekanik bir anahtardır.

Onlarca yıl boyunca hız ayarlı motorun ta kendisiydi: tramvaylar, trenler, vinçler, haddehaneler, takım tezgâhları. Bugün birçok uygulamada yerini frekans dönüştürücülere bıraktı; ancak araç marş motorlarında, küçük sabit mıknatıslı motorlarda, hâlâ tamir edilen eski tahriklerde ve özellikle matkap, avuç taşlama ve elektrikli süpürgelerin üniversal motorunda karşımıza çıkar; bu motor seri uyartımlı bir kolektörlü makinedir.

Makinenin kısımları

N S ו•••••••××××××× +− Φ 1 2 3 4 5
İki kutuplu makine: 1 boyunduruk (gövde), 2 uyartım bobiniyle ana kutup, 3 yardımcı (komütasyon) kutbu, 4 iletkenleriyle endüvi (• akım dışarı, × içeri), 5 kolektör üzerindeki fırçalar.

Stator (endüktör)

Rotor (endüvi)

Fırçalar

Kolektör üzerinde kayan ve akımı endüviye ileten grafit ya da bakırlı karbon bloklar. Basıncı koruyan yaylı fırça tutucularına yerleştirilirler. Komütasyondaki bobinlerde elektromotor kuvvetin olmadığı nötr bölgeye konulurlar. Temas gerilim düşümü fırça başına yaklaşık 1 V, toplamda 2 V civarındadır.

Çalışma prensibi

Jeneratör olarak: endüvi kutupların alanında dönerken iletkenleri akı çizgilerini keser ve bunlarda yönü sağ el kuralıyla belirlenen bir elektromotor kuvvet endüklenir. Her iletkende bu gerilim alternatiftir, çünkü iletken sırayla N ve S kutuplarının altından geçer; kolektör onu doğrultur ve fırçalarda doğru gerilim elde edilir.

Motor olarak: alan içindeki endüvi iletkenlerinden akım geçtiğinde her birine bir kuvvet etki eder (sol el kuralı). Kolektör, kutup değişiminde her iletkenin akımını ters çevirir; böylece bütün kuvvetler aynı yönde iter ve moment süreklidir.

İki temel denklem elektromotor kuvvet ve moment denklemleridir:

\[ E = \frac{p}{a}\cdot\frac{n}{60}\cdot Z\cdot\Phi = k\cdot n\cdot\Phi \qquad\qquad M = \frac{p}{a}\cdot\frac{Z}{2\pi}\cdot\Phi\cdot I_a = k'\cdot\Phi\cdot I_a \]

Motorda uygulanan gerilim, zıt elektromotor kuvveti ve iç gerilim düşümlerini karşılar:

\[ U = E + R_a\cdot I_a + U_{f} \qquad\Longrightarrow\qquad n = \frac{U - R_a\cdot I_a - U_{f}}{k\cdot\Phi} \]

Buradan hız ayarının iki klasik yöntemi çıkar: endüvi gerilimini değiştirmek (anma hızının altında, sabit momentte) veya alanı zayıflatmak (anma hızının üstünde, sabit güçte). Formül bir tehlikeye de işaret eder: akı neredeyse sıfıra düşerse hız kontrolden çıkar.

Örnek

\(R_a = 0{,}5\ \Omega\) olan 220 V'luk bir motor endüviden 20 A çekerek 1500 d/dk ile dönüyor. Zıt EMK'sı \(E = 220 - 0{,}5\cdot 20 - 2 = 208\ \text{V}\) olur. Yük artar ve aynı akıda akım 40 A'e çıkarsa \(E = 220 - 20 - 2 = 198\ \text{V}\) olur ve hız aynı oranda düşer: \(1500\cdot 198/208 \approx 1428\ \text{d/dk}\).

Uyartım türleri

Ana kutup sargısının nasıl beslendiğine göre makine çok farklı davranır:

UyartımAlan bağlantısıMotor olarak davranışTipik kullanım
Serbest (bağımsız)Endüviden ayrı, kendi kaynağıHız neredeyse sabit; endüvi gerilimi ve alan ile çok hassas ayarAyarlı tahrikler, takım tezgâhları, haddehaneler
ŞöntEndüviye paralelHız yükle neredeyse sabitFanlar, pompalar, sabit hızlı makineler
SeriEndüviyle seri, kalın telden az sarımÇok yüksek kalkış momenti; hız yükle çok düşer ve boşta kontrolden çıkarCer, vinçler, marş motorları
KompuntBir seri ve bir şönt sargıArada: kontrolden çıkmadan iyi kalkış momentiPresler, giyotin makaslar, eski asansörler
Sabit mıknatısAlan sargısı yokSabit akılı serbest uyartım gibiKüçük motorlar, otomotiv, oyuncaklar, servolar

⚠ Seri motor asla yüksüz kaldırılmamalı ve çalıştırılmamalıdır; şönt veya serbest uyartımlı bir motorda da endüvi beslenirken uyartım devresi asla açılmamalıdır: her iki durumda da akı düşer ve makine kendini parçalayana kadar hızlanabilir.

Kompunt makinede seri alan şönt alanı güçlendiriyorsa eklemeli (olağan durum), ona karşı koyuyorsa farksal (ters) kompunt denir. Şönt alanın seri alandan önce mi sonra mı bağlandığına göre kısa veya uzun şönt bağlantıdan söz edilir.

Endüvi sargısı

Atölyede en çok emek isteyen kısımdır. Sargı kapalıdır: bobinler dilimden dilime izlendiğinde başlangıç noktasına dönülür. Fırçalar onu birkaç paralel kola ayırır. Neredeyse her zaman iki katlıdır: her bobinin bir kenarı bir oluğun üst katında, diğeri başka bir oluğun alt katındadır ve bobin sayısı kolektör dilim sayısı \(K\)'ya eşittir.

Sargı adımları

Paralel (kurbağacık) sargı

Her bobin, başladığı dilimin yanındaki dilimde biter: basit paralel sargıda \(y_c = \pm 1\). Sargı bir kutup çifti altında ilerler, geri döner ve kiremitler gibi üst üste biner. Kutup sayısı kadar paralel kolu vardır (\(2a = 2p\)) ve kutup sayısı kadar fırça grubu gerektirir. Yüksek akımlı, orta gerilimli makinelerde kullanılır. Kolların akımı eşit paylaşması için aynı potansiyelde olması gereken dilimler arasına dengeleme bağlantıları eklenir.

Seri (dalgalı) sargı

Her bobin yaklaşık bir kutup çifti ilerideki bir dilime bağlanır; böylece sargı, başlangıç dilimine komşu bir dilime dönmeden önce rotorun çevresini dalga şeklinde dolaşır. Basit dalgalı sargıda:

\[ y_c = \frac{K \pm 1}{p} \qquad\text{(tam sayı olmalıdır)} \qquad\qquad 2a = 2 \]

Kutup sayısı ne olursa olsun yalnızca iki paralel kolu vardır ve teoride iki fırça yeterlidir. Daha az iletkenle daha fazla gerilim verir: küçük ve orta boy makinelerin ve yüksek gerilimli makinelerin sargısıdır. Dengeleme bağlantısı gerektirmez.

Örnek

21 oluklu ve 21 dilimli 4 kutuplu (\(p = 2\)) endüvi, basit dalgalı sargı: \(y_c = (21 \pm 1)/2\), yani 11 veya 10; ikisi de tam sayıdır. \(y_c = 11\) ile sargı ileri, 10 ile geri yönlüdür. Bobin adımı \(y_1 = 21/4 = 5{,}25 \to 5\) oluk (1'den 6'ya) olur. 22 dilimle 4 kutupta basit dalgalı sargı yapılamazdı, çünkü ne 21/2 ne de 23/2 tam sayıdır.

Bir endüviyi yeniden sarmak için sökmeden önce oluk ve dilim sayısını, bobin adımını, kolektör adımını ve ilk bobinin kendi dilimine göre konumunu (bağlantı kaydırmasını) not edin. Bu son bilgi kaybolursa fırçalar artık nötr bölgede olmaz.

Endüvi reaksiyonu ve komütasyon

Endüvi akımı, kutupların alanına dik kendi alanını oluşturur. Bu alan ana akıyı bozar, her kutbun bir ucunda zayıflatıp diğer ucunda güçlendirir ve nötr bölgeyi kaydırır. Buna endüvi reaksiyonu denir.

Bir bobin fırçanın altından geçerken akımı çok kısa sürede yön değiştirmelidir. Öz endüktansı buna karşı koyar ve yön değişimi zamanında tamamlanmazsa fırça ile dilim arasında ark oluşur. Yardımcı kutuplar bu bobinde akımın yön değiştirmesine yardım eden bir gerilim endükler ve endüviyle seri oldukları için etkileri yükle artar. Bunlar olmayan makinelerde fırçalar hafifçe kaydırılarak dengelenir.

Kıvılcım atan fırçalar komütasyon sorununa, nötr bölge dışındaki fırçalara, hasarlı dilimlere, taşmış mikaya ya da kopuk veya kısa devreli bir bobine işaret eder.

Uçlar ve dönüş yönü

IEC 60034-8 standardı her sargıya harfler atar. Avrupa motorlarının klemens kutusunda görülenler bunlardır:

SargıUçlar
EndüviA1 – A2
Yardımcı kutuplarB1 – B2
Kompanzasyon sargısıC1 – C2
Seri uyartımD1 – D2
Şönt uyartımE1 – E2
Serbest uyartımF1 – F2

Dönüş yönünü değiştirmek için endüvi akımı ya da uyartım akımı ters çevrilir, asla ikisi birden değil. Genellikle kalıcı mıknatıslığı ve kompanzasyonu bozmamak için endüvi yardımcı kutuplarla birlikte ters çevrilir.

Üniversal motor

Alternatif akımda da çalışacak şekilde tasarlanmış seri kolektörlü bir motordur: akım yön değiştirdiğinde alan ve endüvi akımı birlikte ters döner, böylece moment yönünü korur. Kayıpları sınırlamak için statoru (som çelik değil) saclıdır ve genellikle iki kutupludur. Küçük boyutlarla 10 000 ile 30 000 d/dk arası çok yüksek hızlara ulaşır ve hızı bir triyakla kolayca ayarlanır.

Endüvisi neredeyse her zaman çok dilimli paralel sargılıdır ve alan bobinleri endüvinin iki yanına bağlanır. Tipik arızalar fırça ve kolektör aşınması, sıkışma nedeniyle yanmış endüvi bobinleri ve alan sargısında sarımlar arası kısa devrelerdir.

Atölye kontrolleri

İlgili kılavuzlar