Tabliczka zaciskowa, rozruch gwiazda-trójkąt i porównanie z innymi metodami rozruchu
Silnik trójfazowy ma trzy fazy, a każda faza to obwód o dwóch końcach: U1–U2, V1–V2 i W1–W2 (oznaczenia według IEC 60034-8). Z tych sześciu końców układ trójfazowy można utworzyć na dwa sposoby:
\(U_L\) i \(I_L\) to napięcie i prąd przewodowy; \(U_f\) i \(I_f\) – wartości jednej fazy uzwojenia. Jeśli każda faza otrzymuje swoje napięcie znamionowe, silnik oddaje w obu połączeniach tę samą moc, \(P = \sqrt{3}\,U_L\,I_L\cos\varphi\,\eta\): zmienia się tylko napięcie sieci, którego potrzebuje.
Tabliczka podaje dwa napięcia, na przykład 230/400 V Δ/Y. Niższe to napięcie, jakie wytrzymuje każda faza: silnik łączy się w trójkąt do sieci o niższym napięciu i w gwiazdę do sieci o wyższym napięciu (równym \(\sqrt{3}\) razy niższe). Prąd również jest podany dwa razy, a wyższa wartość dotyczy trójkąta.
| Tabliczka | Sieć 230 V | Sieć 400 V | Sieć 690 V |
|---|---|---|---|
| 230/400 V | Trójkąt | Gwiazda | Nie nadaje się |
| 400/690 V | Nie nadaje się (za niskie napięcie) | Trójkąt (możliwy rozruch Y-Δ) | Gwiazda |
| 400 V Δ (jedno napięcie) | Nie nadaje się | Trójkąt | Nie nadaje się |
W obu Amerykach typowe są sieci 220, 380, 440 lub 460 V przy 60 Hz i tabliczki 220/380 V (gwiazda-trójkąt, jak powyżej) albo 220/440 V – te ostatnie to silniki dwunapięciowe z dzielonym uzwojeniem i 9 lub 12 wyprowadzeniami, opisane w poradniku o silnikach dwunapięciowych.
Zaciski rozmieszczono celowo: u góry W2, U2 i V2, na dole U1, V1 i W1. Dzięki temu trzema jednakowymi zworami gwiazdę uzyskuje się, łącząc poziomo górny rząd, a trójkąt – trzema zworami pionowymi, które łączą dokładnie U1–W2, V1–U2 i W1–V2. Aby zmienić kierunek obrotów, wystarczy zamienić dwa przewody sieci, w każdym z połączeń.
Pomyłka ma bardzo różne skutki w zależności od rodzaju błędu. Silnik 230/400 V połączony w trójkąt do 400 V dostaje na każdą fazę \(\sqrt{3}\) razy więcej niż jego napięcie: żelazo się nasyca, prąd gwałtownie rośnie i jeśli zabezpieczenie nie zadziała, uzwojenie szybko się spali. Odwrotny błąd, silnik 400/690 V połączony w gwiazdę do 400 V, jest mniej widoczny: każda faza dostaje 231 V, moment spada do jednej trzeciej, a silnik grzeje się, gdy tylko zostanie obciążony. Tak dzieje się, gdy rozrusznik gwiazda-trójkąt zostaje w gwieździe z powodu uszkodzonego przekaźnika czasowego lub stycznika trójkąta.
Przy rozruchu bezpośrednim silnik klatkowy pobiera od 5 do 8 razy więcej niż prąd znamionowy. Rozruch gwiazda-trójkąt zmniejsza ten prąd bez specjalnych urządzeń: silnik rusza połączony w gwiazdę, a gdy nabierze prędkości, zostaje przełączony w trójkąt, swoje połączenie robocze. Podczas rozruchu każda faza dostaje \(U/\sqrt{3}\) zamiast \(U\), co zmniejsza prąd przewodowy i moment do jednej trzeciej:
\(Z\) to impedancja fazy przy rozruchu. Prąd spada do jednej trzeciej, ponieważ w gwieździe każda faza dostaje mniejsze napięcie i dodatkowo prąd przewodowy nie jest już \(\sqrt{3}\) razy większy od fazowego. Moment maleje w tym samym stosunku, ponieważ jest proporcjonalny do kwadratu napięcia.
Silnik 15 kW, 400/690 V, 28 A, z \(I_a/I_n = 7\) i \(M_a/M_n = 2{,}2\), w sieci 400 V. Bezpośrednio ruszyłby z prądem około \(7\cdot 28 = 196\ \text{A}\) i momentem \(2{,}2\) razy większym od znamionowego. W gwieździe – z prądem około \(196/3 \approx 65\ \text{A}\) (2,3 prądu znamionowego) i momentem \(2{,}2/3 \approx 0{,}73\) momentu znamionowego. Jeśli maszyna wymaga do ruszenia większego momentu, silnik nie rozpędzi się w gwieździe.
Potrzebne są dwa warunki:
Przez KM1, KM2, F1 i sześć przewodów silnika płynie prąd fazowy, a nie przewodowy: \(I_n/\sqrt{3} \approx 0{,}58\,I_n\). Dlatego przekaźnik termiczny nastawia się na \(0{,}58\,I_n\), a styczniki sieciowy i trójkąta dobiera się na ten prąd; stycznik gwiazdy pracuje tylko podczas rozruchu i wystarczy taki na około \(I_n/3\) (wartości orientacyjne: producenci aparatury publikują tabele doboru dla każdej mocy). Gdyby przekaźnik termiczny umieszczono przed rozgałęzieniem, w linii zasilającej, nastawiałoby się go na \(I_n\).
Przełączenie powinno nastąpić, gdy silnik jest blisko prędkości znamionowej, a prąd w gwieździe już spadł. Zbyt wczesne przełączenie sprawia, że praca w trójkącie jest prawie rozruchem bezpośrednim; zbyt późne przy ciężkim obciążeniu powoduje przegrzewanie silnika. Zwykle stosuje się przekaźnik czasowy na kilka sekund, nastawiany na podstawie pomiaru prądu cęgami podczas rozruchu.
W czasie przełączania silnik przez chwilę pozostaje bez zasilania (przełączenie otwarte). Nadal się obraca i wytwarza napięcie, które w chwili połączenia w trójkąt może być przesunięte w fazie względem sieci: skutkiem jest krótki szczyt prądu i momentu, który w dużych maszynach może zbliżyć się do rozruchu bezpośredniego. Aby go uniknąć, stosuje się rozruszniki z przełączeniem zamkniętym, z czwartym stycznikiem i rezystorami, które utrzymują zasilanie silnika podczas zmiany.
| Metoda | Prąd rozruchowy | Moment rozruchowy | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Bezpośredni | 5 do 8 · In | 100 % bezpośredniego | Najprostszy; ograniczony mocą sieci |
| Gwiazda-trójkąt | ≈ 1/3 bezpośredniego | ≈ 33 % | Silnik z 6 zaciskami, Δ przy napięciu sieci; szczyt przy przełączeniu |
| Part winding | ≈ 60–70 % bezpośredniego | ≈ 45–50 % | Tylko silniki przystosowane; przełączenie zamknięte dwoma stycznikami |
| Autotransformator (odczep 65 %) | ≈ 42 % bezpośredniego | ≈ 42 % | Odczepy 50, 65 i 80 %; duży i drogi |
| Rezystory w stojanie (65 % napięcia) | ≈ 65 % bezpośredniego | ≈ 42 % | Straty energii w rezystorach |
| Softstart | 2 do 4 · In, regulowany | Zmniejszony, ∝ U² | Rampa napięcia i łagodne zatrzymanie |
| Przemiennik częstotliwości | ≈ 1 do 1,5 · In | Do 150 % znamionowego | Reguluje też prędkość; najdroższy |
Wartości orientacyjne dla silników klatkowych; rzeczywiste zależą od konstrukcji silnika i nastaw rozrusznika.