Klemens kutusu, yıldız-üçgen yolverme ve diğer yolverme yöntemleriyle karşılaştırma
Üç fazlı bir motorun üç fazı vardır ve her faz iki ucu olan bir devredir: U1–U2, V1–V2 ve W1–W2 (IEC 60034-8 işaretlemesi). Bu altı uçla üç fazlı sistem iki şekilde kurulabilir:
\(U_L\) ve \(I_L\) hat gerilimi ve hat akımı; \(U_f\) ve \(I_f\) sargının bir fazına ait değerlerdir. Her faz tasarım gerilimini alırsa motor iki bağlantıda da aynı gücü verir, \(P = \sqrt{3}\,U_L\,I_L\cos\varphi\,\eta\): değişen tek şey ihtiyaç duyduğu şebeke gerilimidir.
Etiket iki gerilim verir, örneğin 230/400 V Δ/Y. Küçük olan, her fazın dayandığı gerilimdir: motor küçük gerilimli şebekeye üçgen, büyük gerilimli şebekeye (küçüğün \(\sqrt{3}\) katı) yıldız bağlanır. Akım da iki kez verilir; büyük değer üçgene aittir.
| Etiket | 230 V şebeke | 400 V şebeke | 690 V şebeke |
|---|---|---|---|
| 230/400 V | Üçgen | Yıldız | Uygun değil |
| 400/690 V | Uygun değil (gerilim yetersiz) | Üçgen (Y-Δ yolverme mümkün) | Yıldız |
| 400 V Δ (tek gerilim) | Uygun değil | Üçgen | Uygun değil |
Amerika kıtasında 60 Hz'de 220, 380, 440 veya 460 V şebekeler ve 220/380 V (yukarıdakiler gibi yıldız-üçgen) ya da 220/440 V etiketler yaygındır; ikincisi bölünmüş sargılı, 9 veya 12 uçlu çift gerilimli motorlardır ve çift gerilimli motorlar rehberinde anlatılır.
Klemensler bilerek böyle dizilmiştir: üstte W2, U2 ve V2, altta U1, V1 ve W1. Böylece üç eş köprüyle, üst sıra yatay olarak birleştirilince yıldız, tam olarak U1–W2, V1–U2 ve W1–V2'yi birleştiren üç dikey köprüyle de üçgen elde edilir. Dönüş yönünü değiştirmek için her iki bağlantıda da şebekenin iki hattını yer değiştirmek yeterlidir.
Hatanın türüne göre sonuçlar çok farklıdır. 400 V'a üçgen bağlanan 230/400 V'luk bir motorun her fazına geriliminin \(\sqrt{3}\) katı gelir: demir doyuma gider, akım fırlar ve koruma açmazsa sargı kısa sürede yanar. Tersi olan hata, 400 V'a yıldız bağlanan 400/690 V'luk bir motor, daha az belli olur: her faza 231 V gelir, moment üçte bire düşer ve motor yüklenir yüklenmez ısınır. Zaman rölesi veya üçgen kontaktörü arızalı bir yıldız-üçgen yolvericinin yıldızda kalması durumunda olan budur.
Doğrudan yolvermede sincap kafesli bir motor nominal akımının 5 ila 8 katını çeker. Yıldız-üçgen yolverme bunu özel bir cihaz olmadan azaltır: motor yıldız bağlı kalkar ve hız kazandığında çalışma bağlantısı olan üçgene geçer. Kalkış sırasında her faza \(U\) yerine \(U/\sqrt{3}\) gelir; bu da hat akımını ve momenti üçte bire indirir:
\(Z\), kalkışta her fazın empedansıdır. Akım üçte bire düşer, çünkü yıldızda her faza daha az gerilim gelir ve ayrıca hat akımı artık faz akımının \(\sqrt{3}\) katı değildir. Moment gerilimin karesiyle orantılı olduğu için aynı oranda düşer.
15 kW, 400/690 V, 28 A, \(I_a/I_n = 7\) ve \(M_a/M_n = 2{,}2\) olan bir motor 400 V şebekede. Doğrudan kalkışta yaklaşık \(7\cdot 28 = 196\ \text{A}\) ve nominal momentin \(2{,}2\) katıyla kalkar. Yıldızda ise yaklaşık \(196/3 \approx 65\ \text{A}\) (nominalin 2,3 katı) ve nominal momentin \(2{,}2/3 \approx 0{,}73\) katıyla. Makine kalkmak için bundan fazla moment isterse motor yıldızda hızlanamaz.
İki koşul gerekir:
KM1, KM2, F1 ve motorun altı kablosundan hat akımı değil faz akımı geçer: \(I_n/\sqrt{3} \approx 0{,}58\,I_n\). Bu yüzden termik röle \(0{,}58\,I_n\) değerine ayarlanır ve hat ile üçgen kontaktörleri bu akıma göre seçilir; yıldız kontaktörü yalnızca kalkışta çalışır ve yaklaşık \(I_n/3\) değerinde bir kontaktör yeterlidir (yaklaşık değerler: şalt üreticileri her güç için seçim tabloları yayımlar). Termik röle ayrılmadan önce, besleme hattına konsaydı \(I_n\) değerine ayarlanırdı.
Geçiş, motor nominal hızına yakınken ve yıldızdaki akım düşmüşken yapılmalıdır. Çok erken geçilirse üçgen kalkış neredeyse doğrudan kalkışa eşit olur; ağır yükte fazla beklenirse motor ısınır. Genellikle birkaç saniyelik bir zaman rölesi kullanılır ve kalkış sırasında akım pens ampermetreyle ölçülerek ayarlanır.
Geçiş sırasında motor bir an enerjisiz kalır (açık geçiş). Dönmeye devam eder ve bir gerilim üretir; üçgen bağlandığında bu gerilim şebekeyle faz farklı olabilir. Sonuç kısa bir akım ve moment tepesidir; büyük makinelerde doğrudan kalkışınkine yaklaşabilir. Bunu önlemek için dördüncü bir kontaktör ve geçiş boyunca motoru beslemede tutan dirençlerle çalışan kapalı geçişli yolvericiler vardır.
| Yöntem | Kalkış akımı | Kalkış momenti | Notlar |
|---|---|---|---|
| Doğrudan | 5 ila 8 · In | Doğrudanın %100'ü | En basiti; şebeke gücüyle sınırlı |
| Yıldız-üçgen | Doğrudanın ≈ 1/3'ü | ≈ %33 | 6 klemensli, şebeke geriliminde Δ motor; geçişte tepe |
| Part winding | Doğrudanın ≈ %60–70'i | ≈ %45–50 | Uygun motorlar; iki kontaktörle kapalı geçiş |
| Oto transformatör (%65 kademe) | Doğrudanın ≈ %42'si | ≈ %42 | %50, %65 ve %80 kademeler; hacimli ve pahalı |
| Stator dirençleri (%65 gerilim) | Doğrudanın ≈ %65'i | ≈ %42 | Dirençlerde enerji kaybı |
| Yumuşak yolverici | 2 ila 4 · In, ayarlanabilir | Azalmış, ∝ U² | Gerilim rampası ve yumuşak duruş |
| Frekans çevirici (sürücü) | ≈ 1 ila 1,5 · In | Nominalin %150'sine kadar | Hızı da ayarlar; en pahalısı |
Sincap kafesli motorlar için yaklaşık değerler; gerçek değerler motor tasarımına ve yolverici ayarlarına bağlıdır.