PL

Czwórniki

Parametry Z, Y, H i ABCD, przeliczanie między nimi, układy T i π oraz czwórnik obciążony

1. Czym jest czwórnik

Czwórnik (dwuwrotnik) to dowolny obwód z parą zacisków wejściowych i parą zacisków wyjściowych: filtr, linia, transformator, wzmacniacz. Zamiast analizować jego wnętrze, opisuje się go czterema liczbami wiążącymi dwa napięcia i dwa prądy jego wrót. Dzięki nim można obliczyć, co się stanie po dołączeniu dowolnego źródła i dowolnego obciążenia.

Konwencja znaków: \(V_1, I_1\) na wejściu i \(V_2, I_2\) na wyjściu, przy czym oba prądy wpływają do czwórnika przez zacisk dodatni. Parametry są liniowe: czwórnik nie może zawierać źródeł niezależnych, a przy prądzie przemiennym wszystko wyraża się w postaci zespolonej dla danej częstotliwości.

2. Cztery zestawy parametrów

ParametryRównaniaMierzy się przyPrzydatne do
Impedancyjne Z\(V_1 = Z_{11}I_1 + Z_{12}I_2\)
\(V_2 = Z_{21}I_1 + Z_{22}I_2\)
Wrotach rozwartychPołączenia szeregowego
Admitancyjne Y\(I_1 = Y_{11}V_1 + Y_{12}V_2\)
\(I_2 = Y_{21}V_1 + Y_{22}V_2\)
Wrotach zwartychPołączenia równoległego
Mieszane H\(V_1 = H_{11}I_1 + H_{12}V_2\)
\(I_2 = H_{21}I_1 + H_{22}V_2\)
Wyjściu zwartym i wejściu rozwartymTranzystorów (hie, hfe…)
Łańcuchowe ABCD\(V_1 = A\,V_2 - B\,I_2\)
\(I_1 = C\,V_2 - D\,I_2\)
Wyjściu rozwartym i zwartymPołączeń łańcuchowych, linii

Każdy parametr otrzymuje się, zerując jedną zmienną. Na przykład \(Z_{11} = V_1/I_1\) przy \(I_2 = 0\) (wyjście rozwarte) to impedancja wejściowa w stanie jałowym, a \(Y_{21} = I_2/V_1\) przy \(V_2 = 0\) (wyjście zwarte) to admitancja przejściowa. \(A\) to stosunek napięć w stanie jałowym, \(B\) impedancja, \(C\) admitancja, a \(D\) stosunek prądów w stanie zwarcia.

3. Przeliczanie parametrów

Przez parametry łańcuchowe (\(\Delta_T = AD - BC\), \(\Delta_Z = Z_{11}Z_{22} - Z_{12}Z_{21}\)…):

\[ \begin{pmatrix} A & B \\ C & D \end{pmatrix} = \frac{1}{Z_{21}}\begin{pmatrix} Z_{11} & \Delta_Z \\ 1 & Z_{22} \end{pmatrix} = \frac{-1}{Y_{21}}\begin{pmatrix} Y_{22} & 1 \\ \Delta_Y & Y_{11} \end{pmatrix} = \frac{-1}{H_{21}}\begin{pmatrix} \Delta_H & H_{11} \\ H_{22} & 1 \end{pmatrix} \]
\[ Z = \frac{1}{C}\begin{pmatrix} A & \Delta_T \\ 1 & D \end{pmatrix} \]\[ Y = \frac{1}{B}\begin{pmatrix} D & -\Delta_T \\ -1 & A \end{pmatrix} \]\[ H = \frac{1}{D}\begin{pmatrix} B & \Delta_T \\ -1 & C \end{pmatrix} \]

Dany zestaw parametrów może nie istnieć: na przykład impedancja szeregowa nie ma parametrów Z (\(C = 0\)), a poprzeczna nie ma parametrów Y (\(B = 0\)).

4. Odwracalność i symetria

WłaściwośćZYHABCD
Odwracalny (tylko R, L, C, transformatory)\(Z_{12} = Z_{21}\)\(Y_{12} = Y_{21}\)\(H_{12} = -H_{21}\)\(AD - BC = 1\)
Symetryczny (można go odwrócić)\(Z_{11} = Z_{22}\)\(Y_{11} = Y_{22}\)\(\Delta_H = 1\)\(A = D\)

Czwórnik odwracalny jest określony trzema wartościami i zawsze można go przedstawić równoważnym układem T lub π:

Układ T: \(Z_{11} = Z_a + Z_c\), \(Z_{12} = Z_{21} = Z_c\), \(Z_{22} = Z_b + Z_c\).
Układ π: \(Y_{11} = 1/Z_1 + 1/Z_2\), \(Y_{12} = Y_{21} = -1/Z_2\), \(Y_{22} = 1/Z_3 + 1/Z_2\).

5. Łączenie czwórników

Dodawanie macierzy Z, Y lub H jest poprawne tylko wtedy, gdy połączenie nie zmienia prądów wrót (warunek Brunego); dla układów trójzaciskowych ze wspólną masą, jak T i π, jest spełniony.

6. Czwórnik obciążony

Z obciążeniem \(Z_L\) na wyjściu (\(V_2 = -Z_L I_2\)) i źródłem \(V_g\) o impedancji wewnętrznej \(Z_g\) na wejściu:

\[ Z_{in} = \frac{A\,Z_L + B}{C\,Z_L + D} \]\[ Z_{out} = \frac{D\,Z_g + B}{C\,Z_g + A} \]\[ \frac{V_2}{V_1} = \frac{Z_L}{A\,Z_L + B} \]\[ \frac{I_L}{I_1} = \frac{1}{C\,Z_L + D} \]
\[ Z_{i1} = \sqrt{\frac{A\,B}{C\,D}} \]\[ Z_{i2} = \sqrt{\frac{D\,B}{A\,C}} \]\[ Z_c = \sqrt{\frac{B}{C}}\ \text{(simétrico)} \]

Impedancje falowe (obrazowe) to takie, które dołączone do każdych wrót sprawiają, że czwórnik „widzi” tę samą impedancję na drugich. W czwórniku symetrycznym pokrywają się z impedancją charakterystyczną \(Z_c\): obciążony \(Z_c\) ma na wejściu również \(Z_c\), tak jak dopasowana linia.

7. Kalkulator

Czwórnik
WartośćCzęść rzeczywistaCzęść urojonaJednostka
Źródło i obciążenie
WartośćCzęść rzeczywistaCzęść urojonaJednostka
Obciążenie ZLΩ
Impedancja źródła ZgΩ
Napięcie źródła Vg (skuteczne, kąt 0°)–V

Parametry

Zestaw11 · A12 · B21 · C22 · D

Ze źródłem i obciążeniem

Przykład: symetryczny układ T

\(Z_a = Z_b = 10 + j20\ \Omega\) i \(Z_c = -j50\ \Omega\) (kondensator), obciążony 50 Ω.

\[ A = D = 1 + \frac{Z_a}{Z_c} = 1 + \frac{10 + j20}{-j50} = 0{,}6 + j0{,}2 \qquad C = \frac{1}{Z_c} = j0{,}02\ \text{S} \]
\[ B = Z_a + Z_b + \frac{Z_a Z_b}{Z_c} = 20 + j40 + \frac{(10 + j20)^2}{-j50} = 12 + j34\ \Omega \]

Spełnione jest \(AD - BC = (0{,}6 + j0{,}2)^2 - (12 + j34)(j0{,}02) = 1\): czwórnik jest odwracalny, jak przystało na sieć pasywną. Resztę podaje kalkulator.

Zobacz też: Thévenin i Norton · przekształcenie trójkąt-gwiazda · obwód RLC