Zachowanie mocy czynnej i biernej: moc całkowita instalacji, współczynnik mocy i prąd
W obwodzie prądu przemiennego sinusoidalnego całkowita moc czynna jest sumą mocy czynnych wszystkich elementów, a całkowita moc bierna jest sumą algebraiczną mocy biernych, niezależnie od sposobu ich połączenia (szeregowo, równolegle czy w sposób mieszany). Moc pozorna natomiast się nie sumuje: wyznacza się ją na końcu z dwóch pozostałych.
Nazwa pochodzi od Paula Boucherota (1869–1943), francuskiego inżyniera, który sformułował je pod koniec XIX wieku, badając rozdział energii prądem przemiennym. W postaci zespolonej mówi, że moc zespolona jest zachowana: moc oddawana przez źródła jest równa mocy pobieranej przez odbiorniki.
| Element | P | Q | Wzory |
|---|---|---|---|
| Rezystor | \(I^2R > 0\) | 0 | \(P = V I\) |
| Cewka (indukcyjny) | 0 | \(+\,I^2X_L\) | \(Q_L = V^2 / X_L\) |
| Kondensator (pojemnościowy) | 0 | \(-\,I^2X_C\) | \(Q_C = -V^2 / X_C\) |
| Odbiornik o indukcyjnym \(\cos\varphi\) | \(P\) | \(+\,P\tan\varphi\) | Silniki, transformatory, dławiki |
| Odbiornik o pojemnościowym \(\cos\varphi\) | \(P\) | \(-\,P\tan\varphi\) | Zasilacze elektroniczne z filtrem, długie kable w stanie jałowym |
Moc bierna cewek i kondensatorów ma przeciwne znaki: wzajemnie się kompensują. Dlatego bateria kondensatorów zmniejsza moc bierną pobieraną z sieci bez zmiany mocy czynnej – na tym opiera się kompensacja mocy biernej.
Każda moc pozorna jest modułem liczby zespolonej \(\overline{S}_k = P_k + jQ_k\). Moduły można sumować tylko wtedy, gdy wszystkie wektory mają ten sam kąt, czyli gdy wszystkie odbiorniki mają ten sam współczynnik mocy. Gdy tylko łączy się odbiorniki rezystancyjne, indukcyjne i pojemnościowe, \(\sum S_k\) jest większa od rzeczywistej mocy pozornej i prowadzi do przewymiarowania transformatora, kabli i zabezpieczeń.
Poprawną metodą jest całkowity trójkąt mocy: sumuje się przyprostokątne (P i Q), a przeciwprostokątną oblicza na końcu.
Warsztat ma silnik 15 kW o \(\cos\varphi = 0{,}82\), grzejniki rezystancyjne 6 kW i oświetlenie 4 kW o \(\cos\varphi = 0{,}9\) (indukcyjne) oraz baterię kondensatorów 8 kvar.
| Odbiornik | P (kW) | Q (kvar) | S (kVA) |
|---|---|---|---|
| Silnik | 15 | \(15 \tan(\arccos 0{,}82) = 10{,}47\) | 18,29 |
| Grzejniki | 6 | 0 | 6 |
| Oświetlenie | 4 | \(4 \tan(\arccos 0{,}9) = 1{,}94\) | 4,44 |
| Kondensatory | 0 | −8 | 8 |
| Razem | 25 | 4,41 | Suma arytmetyczna: 36,74 (błędna) |
Bez baterii \(Q = 12{,}41\) kvar, \(S = 27{,}91\) kVA, \(\cos\varphi = 0{,}896\), a prąd wyniósłby 40,3 A. Zsumowanie mocy pozornych dałoby 36,74 kVA: o 45 % więcej niż w rzeczywistości.
Obwód z \(R = 10\,\Omega\), \(X_L = 20\,\Omega\) i \(X_C = 12\,\Omega\) połączonymi szeregowo jest zasilany napięciem 230 V. Impedancja wynosi \(Z = \sqrt{10^2 + (20 - 12)^2} = 12{,}81\,\Omega\), a prąd \(I = 230/12{,}81 = 17{,}96\) A.
Cewka i kondensator wymieniają między sobą 3871 var; sieć dostarcza tylko różnicę. Za pomocą narzędzia obwód RLC można to sprawdzić dla innych wartości.
Zobacz też: twierdzenie Tellegena (zachowanie mocy w każdej sieci) · pomiar mocy w sieci trójfazowej