Dlaczego silnik się obraca: siła na przewód, komutator i siła przeciwelektromotoryczna
Przewód z prądem w polu magnetycznym doznaje siły prostopadłej do pola i do prądu. Jeśli przewód jest częścią zwoju, który może się obracać, ta siła daje moment: to zasada działania wszystkich silników elektrycznych. A obracając się, zwój przecina pole i wytwarza napięcie przeciwne napięciu źródła.
Siła działająca na przewód
\[ F = B\,I\,L\,\sin\theta \]
B to indukcja w teslach, I prąd, L długość przewodu w polu, a θ kąt między przewodem a polem. Przy przewodzie prostopadłym do pola F = B·I·L.
Kierunek daje reguła lewej dłoni: pole palcem wskazującym, prąd środkowym, siła kciukiem.
Przykład: 0,8 T, 10 A i 20 cm przewodu dają 1,6 N. Wirnik z setkami takich przewodów sumuje się w spory moment.
Na swobodny ładunek w ruchu działa siła \( F = q\,v\,B \). To ona odchyla elektrony w czujniku Halla, którym cęgi do prądu stałego mierzą prąd.
Symulator: silnik elementarny
· prąd wychodzący, × wchodzący; niebieskie strzałki to siły. Wykres pokazuje moment w funkcji kąta dla wybranego wirnika. Cewka o rezystancji 4 Ω i N·B·A = 0,5 V·s. Animacja jest zwolniona; obroty na minutę są rzeczywiste.
Co wypróbować
Bez komutatora zwój obraca się trochę, przechodzi przez pion i wraca: moment zmienia kierunek co pół obrotu i zwój się zatrzymuje. Silnik prądu stałego musi odwrócić prąd dokładnie w tym miejscu.
Z komutatorem prąd odwraca się co pół obrotu i moment działa zawsze w tę samą stronę. Ale przy jednym zwoju są dwa punkty martwe: zwiększ moment obciążenia, a zobaczysz, że zatrzymany w jednym z nich już nie ruszy.
Z dwiema lub wieloma cewkami moment prawie nie spada przy żadnym kącie. Dlatego twornik ma wiele cewek i wiele wycinków komutatora.
Prąd rozruchowy to napięcie podzielone przez rezystancję: 3 A przy 12 V. Gdy silnik przyspiesza, siła przeciwelektromotoryczna rośnie, a prąd maleje.
Zwiększ moment obciążenia: prędkość spada, siła przeciwelektromotoryczna spada, a prąd rośnie, aż da moment, którego wymaga obciążenie.
Siła przeciwelektromotoryczna
Obracający się zwój jest też prądnicą: przecina pole i indukuje się w nim napięcie E przeciwne napięciu zasilania. To samo pokazuje strona o indukcji, tylko wewnątrz samego silnika:
\[ I = \frac{U - E}{R} \qquad E = k\,\Phi\,n \qquad M = k'\,\Phi\,I \]
Rozruch: w spoczynku E = 0 i prąd ogranicza tylko rezystancja uzwojenia, która jest mała. Dlatego duże silniki prądu stałego uruchamia się z rezystorami szeregowymi lub przez przekształtnik.
Praca: prędkość rośnie, aż E zbliży się do U. Prąd ustala się na tyle, ile potrzeba na moment obciążenia i straty.
Zablokowany wirnik: jeśli obciążenie nie pozwala się obracać, prąd zostaje na poziomie rozruchowym i uzwojenie się pali.
Osłabienie pola w silniku obcowzbudnym sprawia, że do tej samej E potrzebuje większej prędkości: silnik przyspiesza. Gdy straci wzbudzenie przy małym obciążeniu, rozbiega się.