Bir motor neden döner: iletkene etkiyen kuvvet, kolektör ve zıt EMK
Manyetik alan içindeki akım taşıyan bir iletken, alana ve akıma dik bir kuvvete maruz kalır. İletken dönebilen bir sarımın parçasıysa bu kuvvet tork üretir: tüm elektrik motorlarının ilkesi budur. Dönerken sarım alanı keser ve kaynağın gerilimine karşı koyan bir gerilim üretir.
İletkene etkiyen kuvvet
\[ F = B\,I\,L\,\sin\theta \]
B tesla cinsinden endüksiyon, I akım, L iletkenin alan içindeki uzunluğu, θ iletken ile alan arasındaki açıdır. İletken alana dikse F = B·I·L.
Yönü sol el kuralı verir: işaret parmağı alan, orta parmak akım, başparmak kuvvet.
Örnek: 0,8 T, 10 A ve 20 cm iletken 1,6 N verir. Bu durumda yüzlerce iletkeni olan bir rotor kayda değer bir tork toplar.
Hareket eden serbest bir yüke etkiyen kuvvet \( F = q\,v\,B \)'dir. DA pens ampermetrelerin akımı ölçtüğü Hall sensöründe elektronları saptıran kuvvet budur.
Simülatör: temel motor
· dışarı çıkan akım, × içeri giren; mavi oklar kuvvetlerdir. Grafik, seçilen rotor için açıya göre torku gösterir. 4 Ω dirençli bobin ve N·B·A = 0,5 V·s. Animasyon ağır çekimdedir; devir sayısı gerçektir.
Deneyin
Kolektörsüz sarım biraz döner, düşeyi geçer ve geri gelir: tork her yarım turda yön değiştirir ve sarım durur. Bir DA motoru akımı tam orada ters çevirmelidir.
Kolektörle akım her yarım turda ters döner ve tork hep aynı yöne iter. Ama tek sarımda iki ölü nokta vardır: yük torkunu artırın, birinde durduğunda artık kalkmadığını göreceksiniz.
İki ya da çok bobinle tork hiçbir açıda belirgin biçimde düşmez. Bu yüzden endüvilerde çok sayıda bobin ve kolektör dilimi vardır.
Kalkış akımı gerilimin dirence bölümüdür: 12 V ile 3 A. Motor hızlandıkça zıt EMK yükselir ve akım düşer.
Yük torkunu artırın: hız düşer, zıt EMK düşer ve akım, yükün istediği torku verene kadar yükselir.
Zıt EMK
Dönen sarım aynı zamanda bir jeneratördür: alanı keser ve içinde besleme gerilimine karşı koyan bir E gerilimi indüklenir. İndüksiyon sayfasında görülen budur, ama motorun kendi içinde:
\[ I = \frac{U - E}{R} \qquad E = k\,\Phi\,n \qquad M = k'\,\Phi\,I \]
Kalkış: dururken E = 0'dır ve akımı yalnızca küçük olan sargı direnci sınırlar. Bu yüzden büyük DA motorları seri dirençlerle ya da bir sürücüyle kaldırılır.
Çalışma: hız, E U'ya yaklaşana kadar artar. Akım, yük torku ve kayıplar için gereken değere yerleşir.
Kilitli rotor: yük dönmeye izin vermezse akım kalkış değerinde kalır ve sargı yanar.
Alan zayıflatma, serbest uyarmalı bir motorun aynı E'yi vermek için daha hızlı dönmesini gerektirir: motor hızlanır. Hafif yükte uyarma kaybolursa motor kaçar.