Prawo Faradaya, reguła Lenza, prądnica elementarna i prądy wirowe
Gdy zmienia się strumień magnetyczny przechodzący przez cewkę, w cewce pojawia się napięcie. Nie ma znaczenia, dlaczego się zmienia: bo porusza się magnes, bo cewka się obraca albo bo zmienia się prąd w sąsiedniej cewce. Na tym opierają się prądnice, transformatory, cęgi prądowe i czujniki indukcyjne.
Prawo Faradaya i reguła Lenza
\[ e = -N\,\frac{d\Phi}{dt} \]
Faraday: napięcie jest proporcjonalne do liczby zwojów i do szybkości zmian strumienia. Duży, ale stały strumień niczego nie indukuje.
Lenz: znak minus mówi, że prąd indukowany wytwarza strumień przeciwdziałający zmianie. Gdy magnes się zbliża, cewka go odpycha; gdy się oddala, przyciąga. Dlatego trudno poruszać magnesem przy zwartej cewce i dlatego prądnica hamuje, gdy pobiera się z niej prąd.
Symulator: magnes i cewka
Przeciągnij magnes palcem lub myszą. Litera obok cewki to biegun wytworzony przez prąd indukowany na stronie zwróconej do magnesu.
Co wypróbować
Zbliż magnes powoli, a potem szybko: wskazówka wychyla się tym bardziej, im szybszy ruch. Nieruchomy, nawet w środku, nic nie pokazuje.
Przy zbliżaniu i oddalaniu wskazówka wychyla się w przeciwne strony.
Odwróć magnes: wszystko zmienia znak.
Podwój liczbę zwojów: napięcie się podwaja.
Prądnica elementarna
Zwój obracający się między dwoma biegunami widzi ciągle zmieniający się strumień. Napięcie jest największe, gdy przewody przecinają linie pola czołowo, a zerowe, gdy poruszają się równolegle do nich, w tzw. strefie neutralnej:
\[ e = N\,B\,A\,\omega\,\sin(\omega t) \qquad E_{sk} = \frac{N B A \omega}{\sqrt{2}} \]
Animacja obraca się powoli, żeby było widać; wartości liczone są dla wybranej prędkości. Przy dwóch biegunach 3000 obr/min daje 50 Hz.
Z pierścieniami każdy koniec zwoju jest zawsze połączony z tym samym zaciskiem i na wyjściu jest prąd przemienny. Tak działają prądnice synchroniczne.
Z komutatorem zaciski zamieniają się dokładnie w strefie neutralnej i napięcie ma zawsze ten sam znak. Przy jednym zwoju silnie pulsuje; przy wielu rozłożonych cewkach tętnienia się nakładają i wychodzi prawie stałe. Tak działa prądnica prądu stałego i dlatego szczotki muszą stać w strefie neutralnej. Zobacz podstawy maszyn prądu stałego.
Reguła prawej dłoni daje kierunek prądu indukowanego w przewodzie poruszającym się w polu.
W transformatorze
Tu nic się nie porusza: strumień zmienia się, bo prąd jest przemienny. Przy sinusoidalnym strumieniu o wartości szczytowej Φmax = Bmax·A napięcie skuteczne każdego uzwojenia wynosi:
\[ E = 4{,}44\, f\, N\, B_{max}\, A \]
Obie cewki widzą ten sam strumień, więc napięcie na zwój jest w obu takie samo: przekładnia napięć równa się przekładni zwojów. Ten sam wzór określa, ile zwojów potrzebuje silnik lub transformator, żeby nie nasycić żelaza; wyjaśnia to strona obwód magnetyczny.
Przykład
Transformator z rdzeniem 10 cm² przy 1,2 T i 50 Hz daje \( 4{,}44 \cdot 50 \cdot 1{,}2 \cdot 0{,}001 = 0{,}266 \) V na zwój. Na 230 V potrzeba 230 / 0,266 ≈ 865 zwojów, a na 24 V około 90.
Prądy wirowe
Żelazo też jest przewodnikiem. Jeśli przechodzący przez nie strumień się zmienia, w samym żelazie indukują się prądy krążące wirami, które je nagrzewają. To prądy wirowe (Foucaulta). Aby je ograniczyć, rdzenie prądu przemiennego wykonuje się z cienkich, izolowanych od siebie blach: każdy wir zostaje zamknięty w wąskiej blasze.
\[ P \approx \frac{\pi^2\, d^2\, f^2\, B_{max}^2}{6\,\rho} \quad (\text{W/m}^3) \]
Straty rosną z kwadratem grubości blachy d, częstotliwości i indukcji. Krzem w blasze zwiększa jej rezystywność ρ i jeszcze je zmniejsza.
Tylko straty od prądów wirowych, według wzoru klasycznego. Całkowite straty w blasze są większe: trzeba dodać straty histerezowe i dodatkowe. Wartości służą do porównania grubości.
Przejście z 0,5 na 0,35 mm zmniejsza straty od prądów wirowych o połowę. Dlatego dobre transformatory mają blachę 0,23–0,30 mm.
Silnik 50 Hz zasilany z falownika 100 Hz ma te straty czterokrotnie większe przy tej samej indukcji. Do wysokich częstotliwości stosuje się cieńszą blachę lub ferryt.
Głębokość wnikania δ mówi, jak głęboko wchodzi pole. Jeśli blacha jest grubsza niż δ, strumień skupia się przy powierzchni i wzór przestaje obowiązywać, ale straty są nadal bardzo duże.
Przy przezwajaniu nie wolno wypalać stojanów w zbyt wysokiej temperaturze, żeby usunąć lakier: izolacja między blachami się niszczy, wiry przechodzą z blachy na blachę i przezwojony silnik grzeje się bardziej niż wcześniej.
Gdzie wykorzystuje się indukcję
Cęgi prądowe: przewód jest zwojem pierwotnym, a cęgi transformatorem. Dlatego zwykłe cęgi nie mierzą prądu stałego; te, które mierzą, mają czujnik Halla.
Czujniki indukcyjne: wytwarzają pole przemienne i wykrywają prądy wirowe w zbliżającym się metalu. Ich podłączenie: czujniki szeregowo i równolegle.
Płyty i piece indukcyjne: grzeją celowo prądami wirowymi, przy częstotliwościach 20–100 kHz.
Hamulce wiroprądowe: tarcza obracająca się między magnesami jest hamowana bez tarcia, jak w pociągach i na hamowniach.
Napięcia indukowane w kablach: odłączony kabel biegnący obok innych z prądem może mieć niebezpieczne napięcie indukowane. Przed pracą trzeba go uziemić.