TR

İki kapılı devreler

Z, Y, H ve ABCD parametreleri, aralarındaki dönüşüm, T ve π devreleri ve yüklü iki kapılı devre

1. İki kapılı devre nedir

İki kapılı devre (dört uçlu devre), bir giriş uç çifti ve bir çıkış uç çifti olan herhangi bir devredir: bir filtre, bir hat, bir transformatör, bir yükselteç. İçi incelenmek yerine, kapılarındaki iki gerilimi ve iki akımı birbirine bağlayan dört sayıyla tanımlanır. Bunlarla, devreye herhangi bir kaynak ve yük bağlandığında ne olacağı hesaplanabilir.

İşaret kuralı: girişte \(V_1, I_1\), çıkışta \(V_2, I_2\); her iki akım da pozitif uçtan devreye girer. Parametreler doğrusaldır: devre bağımsız kaynak içeremez ve alternatif akımda her şey belirli bir frekansta karmaşık biçimde ifade edilir.

2. Dört parametre takımı

ParametrelerDenklemlerÖlçüm koşuluKullanım alanı
Empedans Z\(V_1 = Z_{11}I_1 + Z_{12}I_2\)
\(V_2 = Z_{21}I_1 + Z_{22}I_2\)
Kapılar açık devreSeri bağlantı
Admitans Y\(I_1 = Y_{11}V_1 + Y_{12}V_2\)
\(I_2 = Y_{21}V_1 + Y_{22}V_2\)
Kapılar kısa devreParalel bağlantı
Hibrit H\(V_1 = H_{11}I_1 + H_{12}V_2\)
\(I_2 = H_{21}I_1 + H_{22}V_2\)
Çıkış kısa devre, giriş açıkTransistörler (hie, hfe…)
İletim ABCD\(V_1 = A\,V_2 - B\,I_2\)
\(I_1 = C\,V_2 - D\,I_2\)
Çıkış açık ve kısa devreKaskad, enerji hatları

Her parametre bir değişken sıfırlanarak bulunur. Örneğin \(I_2 = 0\) (çıkış açık) iken \(Z_{11} = V_1/I_1\) boştaki giriş empedansıdır; \(V_2 = 0\) (çıkış kısa devre) iken \(Y_{21} = I_2/V_1\) ise transfer admitansıdır. \(A\) boştaki gerilim oranı, \(B\) bir empedans, \(C\) bir admitans ve \(D\) kısa devredeki akım oranıdır.

3. Parametreler arası dönüşüm

İletim parametreleri üzerinden (\(\Delta_T = AD - BC\), \(\Delta_Z = Z_{11}Z_{22} - Z_{12}Z_{21}\)…):

\[ \begin{pmatrix} A & B \\ C & D \end{pmatrix} = \frac{1}{Z_{21}}\begin{pmatrix} Z_{11} & \Delta_Z \\ 1 & Z_{22} \end{pmatrix} = \frac{-1}{Y_{21}}\begin{pmatrix} Y_{22} & 1 \\ \Delta_Y & Y_{11} \end{pmatrix} = \frac{-1}{H_{21}}\begin{pmatrix} \Delta_H & H_{11} \\ H_{22} & 1 \end{pmatrix} \]
\[ Z = \frac{1}{C}\begin{pmatrix} A & \Delta_T \\ 1 & D \end{pmatrix} \]\[ Y = \frac{1}{B}\begin{pmatrix} D & -\Delta_T \\ -1 & A \end{pmatrix} \]\[ H = \frac{1}{D}\begin{pmatrix} B & \Delta_T \\ -1 & C \end{pmatrix} \]

Bir parametre takımı mevcut olmayabilir: örneğin seri bir empedansın Z parametreleri (\(C = 0\)), paralel bir empedansın ise Y parametreleri (\(B = 0\)) yoktur.

4. Karşılıklılık ve simetri

ÖzellikZYHABCD
Karşılıklı (yalnızca R, L, C, transformatörler)\(Z_{12} = Z_{21}\)\(Y_{12} = Y_{21}\)\(H_{12} = -H_{21}\)\(AD - BC = 1\)
Simetrik (ters çevrilebilir)\(Z_{11} = Z_{22}\)\(Y_{11} = Y_{22}\)\(\Delta_H = 1\)\(A = D\)

Karşılıklı bir iki kapılı devre üç değerle tanımlanır ve her zaman eşdeğer bir T veya π devresiyle gösterilebilir:

T devresi: \(Z_{11} = Z_a + Z_c\), \(Z_{12} = Z_{21} = Z_c\), \(Z_{22} = Z_b + Z_c\).
π devresi: \(Y_{11} = 1/Z_1 + 1/Z_2\), \(Y_{12} = Y_{21} = -1/Z_2\), \(Y_{22} = 1/Z_3 + 1/Z_2\).

5. İki kapılı devrelerin bağlanması

Z, Y veya H matrislerinin toplanması yalnızca bağlantı her kapının akımlarını değiştirmiyorsa geçerlidir (Brune koşulu); T ve π gibi ortak topraklı üç uçlu devrelerde bu sağlanır.

6. Yüklü iki kapılı devre

Çıkışta \(Z_L\) yükü (\(V_2 = -Z_L I_2\)) ve girişte iç empedansı \(Z_g\) olan bir \(V_g\) kaynağı ile:

\[ Z_{in} = \frac{A\,Z_L + B}{C\,Z_L + D} \]\[ Z_{out} = \frac{D\,Z_g + B}{C\,Z_g + A} \]\[ \frac{V_2}{V_1} = \frac{Z_L}{A\,Z_L + B} \]\[ \frac{I_L}{I_1} = \frac{1}{C\,Z_L + D} \]
\[ Z_{i1} = \sqrt{\frac{A\,B}{C\,D}} \]\[ Z_{i2} = \sqrt{\frac{D\,B}{A\,C}} \]\[ Z_c = \sqrt{\frac{B}{C}}\ \text{(simétrico)} \]

Görüntü empedansları, her kapıya bağlandığında devrenin diğer kapıda aynı empedansı "görmesini" sağlayan empedanslardır. Simetrik bir devrede karakteristik empedans \(Z_c\)'de birleşirler: \(Z_c\) ile yüklendiğinde girişi de \(Z_c\) olur, tıpkı uyumlu bir hat gibi.

7. Hesaplayıcı

İki kapılı devre
DeğerGerçel kısımSanal kısımBirim
Kaynak ve yük
DeğerGerçel kısımSanal kısımBirim
Yük ZLΩ
Kaynak empedansı ZgΩ
Kaynak gerilimi Vg (etkin, açı 0°)–V

Parametreler

Takım11 · A12 · B21 · C22 · D

Kaynak ve yük ile

Örnek: simetrik T devresi

\(Z_a = Z_b = 10 + j20\ \Omega\) ve \(Z_c = -j50\ \Omega\) (bir kondansatör), 50 Ω ile yüklü.

\[ A = D = 1 + \frac{Z_a}{Z_c} = 1 + \frac{10 + j20}{-j50} = 0{,}6 + j0{,}2 \qquad C = \frac{1}{Z_c} = j0{,}02\ \text{S} \]
\[ B = Z_a + Z_b + \frac{Z_a Z_b}{Z_c} = 20 + j40 + \frac{(10 + j20)^2}{-j50} = 12 + j34\ \Omega \]

\(AD - BC = (0{,}6 + j0{,}2)^2 - (12 + j34)(j0{,}02) = 1\) sağlanır: pasif bir devreye yakışır şekilde karşılıklıdır. Gerisini hesaplayıcı verir.

İlgili: Thévenin ve Norton · üçgen-yıldız dönüşümü · RLC devresi