PL

POMIAR MOCY W UKŁADACH TRÓJFAZOWYCH

Różne zastosowania watomierzy

Pomiar mocy czynnej i biernej w układach trójfazowych za pomocą watomierzy

Praktyczny poradnik pomiaru mocy instalacji lub maszyny trójfazowej: jak działa watomierz, ile ich potrzeba w każdym przypadku, jak podłącza się jego cztery zaciski i jak interpretować odczyty. Każda metoda zawiera przykład obliczeniowy.

1. Wprowadzenie

W prądzie przemiennym moc pobierana przez odbiornik rozkłada się na trzy wielkości powiązane ze sobą trójkątem mocy:

\[ S = \sqrt{P^2 + Q^2} \]\[ \cos\varphi = \frac{P}{S} \]\[ \tan\varphi = \frac{Q}{P} \]

W symetrycznym układzie trójfazowym, przy napięciu przewodowym \(V_L\) i prądzie przewodowym \(I_L\):

\[ P = \sqrt{3}\,V_L I_L \cos\varphi \]\[ Q = \sqrt{3}\,V_L I_L \sin\varphi \]\[ S = \sqrt{3}\,V_L I_L \]

Osobny pomiar \(V\), \(I\) i \(\cos\varphi\) i zastosowanie tych wzorów jest poprawne tylko wtedy, gdy układ jest symetryczny. Watomierz natomiast mierzy bezpośrednio moc czynną, a łącząc kilka watomierzy, można zmierzyć każdy układ trójfazowy, symetryczny lub nie. Wybór liczby watomierzy i sposobu ich podłączenia jest celem tego poradnika.

Wszystkie przykłady dotyczą zasilania 400 V międzyfazowego (\(400/\sqrt{3} \approx 230{,}9\) V fazowego) z dodatnią kolejnością faz L1 → L2 → L3.

Przykład

Silnik trójfazowy 400 V pobiera 20 A przy \(\cos\varphi = 0{,}8\):

\[ S = \sqrt{3}\cdot 400 \cdot 20 = 13\,856\ \text{VA} \]\[ P = 13\,856 \cdot 0{,}8 = 11\,085\ \text{W} \]\[ Q = 13\,856 \cdot 0{,}6 = 8\,314\ \text{var} \]

Metodami z tego poradnika otrzymamy te same wartości z odczytów watomierzy.

2. Jak działa watomierz

Watomierz ma dwa obwody pomiarowe, a więc cztery zaciski:

Cztery zaciski watomierza: prąd po bokach, napięcie między górą a dołem.

W klasycznym watomierzu elektrodynamicznym moment poruszający wskazówkę jest proporcjonalny do chwilowego iloczynu prądu i napięcia, a bezwładność układu sprawia, że wskazówka pokazuje jego wartość średnią. Watomierze cyfrowe i analizatory sieci robią to samo numerycznie. W obu przypadkach odczyt wynosi:

\[ W = V \cdot I \cdot \cos\big(\widehat{V,\,I}\big) \]

gdzie \(V\) to napięcie między zaciskami górnym i dolnym, \(I\) prąd płynący przez zaciski boczne, a \(\widehat{V,I}\) kąt między nimi. Kluczowe jest to, że watomierz nie mierzy „cos φ odbiornika”, lecz cosinus kąta między konkretnym napięciem i prądem, które do niego podłączamy. Jeśli cewka napięciowa otrzymuje napięcie inne niż napięcie fazy, której prąd mierzy, odczyt nie jest już mocą tej fazy. Dlatego w niektórych metodach watomierz może pokazać wartość ujemną.

Jeden zacisk każdej cewki jest oznaczony * (lub ±), aby wskazać biegunowość. Aby odczyt był dodatni, gdy energia płynie do odbiornika, prąd musi wpływać przez oznaczony zacisk boczny, a oznaczony zacisk napięciowy (górny na schematach tego poradnika) musi być podłączony do tej samej linii co cewka prądowa, z wyjątkiem pomiaru mocy biernej, jak zobaczymy.

Linia Podłączenie cewki napięciowej ● Połączenie elektryczne

Przykład

Watomierz w obwodzie jednofazowym 230 V z odbiornikiem pobierającym 10 A przy \(\cos\varphi = 0{,}8\) wskaże:

\[ W = 230 \cdot 10 \cdot 0{,}8 = 1\,840\ \text{W} \]

Gdyby jedna z dwóch cewek była odwrócona, wskazówka próbowałaby wychylić się na stronę ujemną: trzeba by odwrócić tę cewkę i zapisać odczyt ze znakiem minus.

3. Układ symetryczny z przewodem neutralnym

Jeśli trzy fazy są jednakowo obciążone, a przewód neutralny jest dostępny, trzy moce fazowe są równe i wystarczy jeden watomierz: zaciski prądowe szeregowo z jedną fazą, górny zacisk napięciowy (*) do tej samej fazy, a dolny do przewodu neutralnego. Mierzy on wtedy napięcie fazowe \(V_F\) i prąd tej fazy.

Prąd L1 przez zaciski boczne; napięcie między L1 (zacisk górny *) a N (zacisk dolny).
\[ W = V_F\, I_F \cos\varphi \qquad\Longrightarrow\qquad P = 3\,W \]
Przykład

Symetryczny odbiornik w gwiazdę 400 V z przewodem neutralnym pobiera 20 A na fazę przy \(\cos\varphi = 0{,}85\):

\[ W = \frac{400}{\sqrt{3}} \cdot 20 \cdot 0{,}85 = 3\,926\ \text{W} \]\[ P = 3 \cdot 3\,926 = 11\,778\ \text{W} \]

Sprawdzenie: \(\sqrt{3}\cdot 400 \cdot 20 \cdot 0{,}85 = 11\,778\ \text{W}\).

4. Układ symetryczny bez przewodu neutralnego

Wiele odbiorników trójfazowych nie ma dostępnego przewodu neutralnego: silniki w trójkąt, odbiorniki w gwiazdę z izolowanym punktem gwiazdowym czy linie trójprzewodowe. Jeśli obciążenie jest symetryczne, nadal można użyć jednego watomierza, tworząc sztuczny punkt neutralny N′: dolny zacisk napięciowy prowadzi się do wspólnego punktu, do którego podłączone są też dwie pozostałe fazy, każda przez rezystor.

Zacisk górny (*) do L1; zacisk dolny do sztucznego punktu neutralnego N′, utworzonego dwoma rezystorami od L2 i L3.

Aby N′ miał ten sam potencjał co rzeczywisty punkt neutralny, oba rezystory muszą mieć tę samą impedancję co cewka napięciowa (patrz instrukcja watomierza). Tworzy to symetryczną gwiazdę i watomierz otrzymuje dokładnie napięcie fazowe.

\[ P = 3\,W \]
Przykład

Silnik w trójkąt 400 V pobiera 15 A prądu przewodowego przy \(\cos\varphi = 0{,}82\). Ze sztucznym punktem neutralnym:

\[ W = \frac{400}{\sqrt{3}} \cdot 15 \cdot 0{,}82 = 2\,840{,}6\ \text{W} \]\[ P = 3 \cdot 2\,840{,}6 = 8\,522\ \text{W} \]

Sprawdzenie: \(\sqrt{3}\cdot 400 \cdot 15 \cdot 0{,}82 = 8\,522\ \text{W}\).

W praktyce, jeśli nie ma pod ręką rezystorów o właściwej wartości, wygodniejsza jest metoda dwóch watomierzy (punkt 7), która nie wymaga ani przewodu neutralnego, ani rezystorów pomocniczych.

5. Układ niesymetryczny z przewodem neutralnym

Gdy każda faza ma inne obciążenie (typowy przypadek domu, budynku lub rozdzielnicy z odbiornikami jednofazowymi rozłożonymi na fazy) i dostępny jest przewód neutralny, na każdej fazie umieszcza się watomierz: zaciski prądowe szeregowo z jego fazą, zacisk górny (*) do tej fazy, a dolny do przewodu neutralnego. Każdy mierzy rzeczywistą moc swojej fazy.

Trzy watomierze, każdy z prądem swojej fazy i napięciem między tą fazą (*) a przewodem neutralnym.
\[ P = W_1 + W_2 + W_3 \]
Przykład

Rozdzielnica zasilana napięciem 230 V faza-neutralny ma takie odbiorniki:

\[ P = 2\,300 + 2\,760 + 690 = 5\,750\ \text{W} \]

Tutaj błędem byłoby pomnożenie jednego odczytu przez trzy: zależnie od wybranej fazy otrzymalibyśmy 6900 W, 8280 W lub 2070 W.

6. Układ niesymetryczny bez przewodu neutralnego

W linii trójprzewodowej z obciążeniem niesymetrycznym (na przykład trzy różne odbiorniki połączone w trójkąt) również można użyć trzech watomierzy. Ponieważ nie ma przewodu neutralnego, ich dolne zaciski napięciowe łączy się we wspólnym punkcie N′.

Trzy watomierze z zaciskiem górnym (*) do swojej fazy i zaciskami dolnymi połączonymi we wspólnym punkcie N′.
\[ P = W_1 + W_2 + W_3 \]

Suma jest poprawna niezależnie od potencjału punktu wspólnego. W układzie trójprzewodowym prądy przewodowe sumują się do zera, więc jeśli N′ przesunie się o napięcie \(V_0\), całkowity błąd wynosi \(-\mathrm{Re}\big[V_0\,(I_1 + I_2 + I_3)^*\big] = 0\). Nie jest już natomiast prawdą, że każdy pojedynczy odczyt to moc jednej fazy: pojedyncze odczyty zmieniają się zależnie od położenia N′ i sens ma tylko ich suma.

Przykład

Trzy odbiorniki w trójkąt przy 400 V: \(Z_{12} = 40\ \Omega\) (rezystancyjny), \(Z_{23} = 20 + j15\ \Omega\) (rezystancyjno-indukcyjny, \(|Z| = 25\ \Omega\)) i \(Z_{31} = 50\ \Omega\) (rezystancyjny). Ich rzeczywista moc wynosi:

\[ P_{12} = \Big(\tfrac{400}{40}\Big)^2\! \cdot 40 = 4\,000\ \text{W} \]\[ P_{23} = \Big(\tfrac{400}{25}\Big)^2\! \cdot 20 = 5\,120\ \text{W} \]\[ P_{31} = \Big(\tfrac{400}{50}\Big)^2\! \cdot 50 = 3\,200\ \text{W} \]

Razem: 12 320 W. Z trzema identycznymi watomierzami, których cewki tworzą symetryczny sztuczny punkt neutralny:

\[ W_1 = 3\,600\ \text{W} \quad W_2 = 5\,669\ \text{W} \quad W_3 = 3\,051\ \text{W} \quad\Rightarrow\quad \textstyle\sum W = 12\,320\ \text{W} \]

Gdyby cewki nie były identyczne i punkt wspólny się przesunął, odczyty mogłyby wynosić na przykład 2791 W, 7116 W i 2414 W: każdy inny, ale ich suma nadal wynosi 12 320 W.

Ta własność to twierdzenie Blondela: w układzie \(n\)-przewodowym moc całkowitą mierzy się \(n - 1\) watomierzami. Jeśli punkt wspólny podłączy się do jednej z linii, watomierz tej linii ma oba zaciski napięciowe na tym samym potencjale, wskazuje zero i można go usunąć. Stąd bierze się metoda dwóch watomierzy.

7. Metoda dwóch watomierzy (Aron): obciążenie symetryczne

To najczęściej stosowana metoda w układach trójprzewodowych. Zaciski prądowe \(W_1\) są szeregowo z L1, a \(W_2\) z L2. Zaciski górne (*) podłącza się do własnej linii, a oba zaciski dolne do L3, linii bez watomierza. Tak \(W_1\) mierzy napięcie \(V_{13}\), a \(W_2\) napięcie \(V_{23}\).

Układ Arona: W1 na L1 i W2 na L2, z dolnymi zaciskami napięciowymi do L3.
\[ P = W_1 + W_2 \]

Przy obciążeniu symetrycznym przesunięcie fazowe między napięciem przewodowym przyłożonym do każdego watomierza a jego prądem wynosi \(30^\circ - \varphi\) w jednym i \(30^\circ + \varphi\) w drugim. Dla obciążenia indukcyjnego i kolejności dodatniej:

\[ W_1 = V_L I_L \cos(30^\circ - \varphi) \]\[ W_2 = V_L I_L \cos(30^\circ + \varphi) \]

Przy obciążeniu symetrycznym oba odczyty dają też moc bierną:

\[ Q = \sqrt{3}\,(W_1 - W_2) \]

W rzeczywistości we wzorze powyżej znak (\(W_1 - W_2\)) zależy zarówno od kolejności faz, jak i od charakteru obciążenia.

\(W_1 - W_2\)KOLEJNOŚĆ DODATNIAKOLEJNOŚĆ UJEMNA
Obciążenie indukcyjne\(\gt 0\)\(\lt 0\)
Obciążenie pojemnościowe\(\lt 0\)\(\gt 0\)
Przykład 1: silnik przy pełnym obciążeniu

Silnik 400 V, 20 A, \(\cos\varphi = 0{,}8\) \((\varphi = 36{,}87^\circ)\):

\[ W_1 = 400 \cdot 20 \cdot \cos(-6{,}87^\circ) = 7\,943\ \text{W} \]\[ W_2 = 400 \cdot 20 \cdot \cos(66{,}87^\circ) = 3\,143\ \text{W} \]
\[ P = 7\,943 + 3\,143 = 11\,085\ \text{W} \]\[ Q = \sqrt{3}\,(7\,943 - 3\,143) = 8\,314\ \text{var} \]
\[ \tan\varphi = \frac{8\,314}{11\,085} = 0{,}75 \;\Rightarrow\; \cos\varphi = 0{,}80 \]

Zgadzają się z wartościami obliczonymi we wprowadzeniu.

Dlaczego watomierz może wskazywać wartość ujemną?

Spójrz na \(W_2 = V_L I_L \cos(30^\circ + \varphi)\). Zależnie od współczynnika mocy:

\(\cos\varphi\)\(\varphi\)Odczyty
10°\(W_1 = W_2\) (każdy połowa \(P\))
między 1 a 0,50° – 60°Oba dodatnie, \(W_1 > W_2\)
0,560°\(W_2 = 0\): całą moc odczytuje \(W_1\)
poniżej 0,5powyżej 60°\(W_2\) ujemny

Gdy watomierz analogowy próbuje wskazać wartość ujemną, wskazówka uderza w lewy ogranicznik. Zamień jego zaciski napięciowe (lub zaciski prądowe, nigdy oba), odczytaj wartość i odejmij ją zamiast dodawać. Watomierze cyfrowe i analizatory sieci pokazują znak minus bezpośrednio.

Przykład 2: silnik na biegu jałowym

Ten sam typ silnika pracujący bez obciążenia pobiera 8 A przy \(\cos\varphi = 0{,}3\) \((\varphi = 72{,}5^\circ)\):

\[ W_1 = 2\,358\ \text{W} \]\[ W_2 = -695\ \text{W} \]

Drugi watomierz wychyla się w przeciwną stronę. Po zamianie jego zacisków napięciowych wskazuje 695 W, oraz:

\[ P = 2\,358 - 695 = 1\,663\ \text{W} \]\[ Q = \sqrt{3}\,\big(2\,358 - (-695)\big) = 5\,287\ \text{var} \]

Sprawdzenie: \(\sqrt{3}\cdot 400 \cdot 8 \cdot 0{,}3 = 1\,663\ \text{W}\). Dlatego ujemny odczyt pojawia się prawie zawsze w próbach biegu jałowego silników.

8. Metoda dwóch watomierzy (Aron): obciążenie niesymetryczne

Metoda Arona jest poprawna dla każdego obciążenia trójprzewodowego, symetrycznego lub nie, w gwiazdę bez przewodu neutralnego lub w trójkąt. Wynika wprost z twierdzenia Blondela z punktu 6: suma jest nadal całkowitą mocą czynną. Połączenie jest takie samo (rysunek w punkcie 7).

\[ P = W_1 + W_2 \]

Ta równość zawsze obowiązuje w układach trójprzewodowych.

Jednak wzory na \(Q\) i \(\tan\varphi\) z poprzedniego punktu dotyczą tylko obciążeń symetrycznych: przy obciążeniu niesymetrycznym układ nie ma nawet jednego \(\cos\varphi\).

Przykład

Przy tym samym obciążeniu niesymetrycznym co w punkcie 6 (40 Ω, 20 + j15 Ω i 50 Ω w trójkąt, które faktycznie pobiera 12 320 W i 3840 var) dwa watomierze wskazują:

\[ W_1 = 5\,200\ \text{W} \]\[ W_2 = 7\,120\ \text{W} \]
\[ P = 5\,200 + 7\,120 = 12\,320\ \text{W} \;\checkmark \]\[ \sqrt{3}\,(W_1 - W_2) = -3\,326\ \text{VAr} \;\neq\; 3\,840\ \text{VAr} \]

Moc czynna jest poprawna, a bierna nie. Zauważ też, że \(W_2 > W_1\), co jest niemożliwe przy symetrycznym obciążeniu indukcyjnym: dobry sygnał ostrzegawczy, że obciążenie jest niesymetryczne.

Metoda nie jest poprawna w układach czteroprzewodowych z prądem w przewodzie neutralnym: część energii wraca przewodem neutralnym i dwa watomierze jej nie widzą. Wtedy trzeba użyć trzech watomierzy (punkt 5).

9. Pomiar mocy biernej watomierzami

Watomierz mierzy \(V I \cos\big(\widehat{V,I}\big)\). Jeśli do jego zacisków napięciowych przyłoży się napięcie przesunięte o 90° względem napięcia fazowego, mierzy \(V I \sin\varphi\), co jest proporcjonalne do mocy biernej. W układzie trójfazowym napięcie przewodowe między dwiema pozostałymi fazami jest dokładnie w kwadraturze z napięciem fazowym: wystarczy zmienić miejsce podłączenia zacisków górnego i dolnego.

9.1. Obciążenie symetryczne: jeden watomierz w kwadraturze

Zaciski prądowe szeregowo z L1; górny zacisk napięciowy (*) do L2, a dolny do L3:

Prąd L1 przez zaciski boczne; napięcie między L2 (zacisk górny *) a L3 (zacisk dolny).
\[ W = V_{23}\, I_1 \cos(90^\circ - \varphi) = V_L I_L \sin\varphi \qquad\Longrightarrow\qquad Q = \sqrt{3}\,W \]
Przykład

Silnik 400 V, 20 A, \(\cos\varphi = 0{,}8\) \((\sin\varphi = 0{,}6)\):

\[ W = 400 \cdot 20 \cdot 0{,}6 = 4\,800 \]\[ Q = \sqrt{3} \cdot 4\,800 = 8\,314\ \text{VAr} \]

Wynik jest taki sam jak metodą Arona.

9.2. Obciążenie symetryczne: dwoma watomierzami Arona

Jak pokazano w punkcie 7, metoda Arona daje jednocześnie \(P\) i \(Q\) z \(Q = \sqrt{3}\,(W_1 - W_2)\). To najbardziej praktyczne rozwiązanie, jeśli moce czynne są już mierzone.

9.3. Obciążenie niesymetryczne: trzy watomierze w kwadraturze

Jeśli obciążenie jest niesymetryczne, używa się jednego watomierza na fazę, każdego z napięciem między dwiema pozostałymi fazami, w tej kolejności: \(W_1\) z \(I_1\) i \(V_{23}\) (* na L2), \(W_2\) z \(I_2\) i \(V_{31}\) (* na L3) oraz \(W_3\) z \(I_3\) i \(V_{12}\) (* na L1). Zachowanie tej kolejności i biegunowości jest niezbędne, aby suma była poprawna.

W1: napięcie L2(*)–L3. W2: napięcie L3(*)–L1. W3: napięcie L1(*)–L2.
\[ Q = \frac{W_1 + W_2 + W_3}{\sqrt{3}} \]

Ten układ jest poprawny z przewodem neutralnym lub bez i przy dowolnej niesymetrii obciążenia, o ile napięcia zasilania są symetryczne, jak zwykle bywa w sieciach rozdzielczych.

Przykład

Przy odbiornikach z punktu 5 (230 V faza-neutralny: 10 A przy \(\cos\varphi = 1\), 15 A przy \(\cos\varphi = 0{,}8\) i 5 A przy \(\cos\varphi = 0{,}6\)) rzeczywiste moce bierne na fazę wynoszą 0, 2070 i 920 VAr, razem 2990 VAr. Watomierze w kwadraturze wskazują \(\sqrt{3}\) razy moc bierną swojej fazy:

\[ W_1 = 0 \]\[ W_2 = \sqrt{3}\cdot 2\,070 = 3\,585 \]\[ W_3 = \sqrt{3}\cdot 920 = 1\,593 \]
\[ Q = \frac{0 + 3\,585 + 1\,593}{\sqrt{3}} = 2\,990\ \text{VAr} \;\checkmark \]

10. Wnioski, środki ostrożności i praktyczne wskazówki

Podsumowanie metod

UkładWatomierze i zaciski napięcioweMoc czynnaMoc bierna
Symetryczny z przewodem neutralnym1: faza (*) – neutralny\(P = 3W\)1 w kwadraturze: \(Q = \sqrt{3}\,W\)
Symetryczny bez przewodu neutralnego1: faza (*) – sztuczny punkt neutralny lub 2 Arona\(P = 3W\) lub \(P = W_1 + W_2\)\(Q = \sqrt{3}\,(W_1 - W_2)\)
Niesymetryczny z przewodem neutralnym3: każda faza (*) – neutralny\(P = W_1 + W_2 + W_3\)3 w kwadraturze: \(Q = \sum W / \sqrt{3}\)
Niesymetryczny bez przewodu neutralnego2 Arona (zaciski dolne do 3. linii) lub 3 z punktem wspólnym\(P = W_1 + W_2\)3 w kwadraturze: \(Q = \sum W / \sqrt{3}\)

Środki ostrożności przy pomiarze

Uwagi końcowe

Pomiar mocy watomierzami wciąż jest podstawą zrozumienia nowoczesnych analizatorów sieci, które wewnętrznie stosują te same połączenia. Wiedza, jakie napięcie dociera do zacisków każdego watomierza, pozwala wykrywać błędy okablowania, interpretować odczyty ujemne i wybrać właściwą metodę zależnie od tego, czy jest przewód neutralny i czy obciążenie jest symetryczne.

Jeśli stwierdzisz dużo mocy biernej, możesz dobrać potrzebną baterię kondensatorów naszym kalkulatorem kompensacji mocy biernej. Aby przekształcać odbiorniki z trójkąta na gwiazdę i odwrotnie, użyj kalkulatora trójkąt–gwiazda.

Przykłady używają wartości zaokrąglonych i zasilania 400 V z kolejnością dodatnią. Rzeczywiste odczyty mogą się nieco różnić z powodu dokładności przyrządu i poboru jego własnych cewek.