Alternatörler ve senkron motorlar: yapı, çalışma ve sargılar
Senkron makine, rotoru statorun döner alanıyla tam olarak aynı hızda, yani senkron hızda dönen bir alternatif akım makinesidir. Asenkron motordan farklı olarak kayma yoktur: şebeke frekansı sabitse hız da her yükte sabittir.
Burada \(n_s\) d/dk cinsinden, \(f\) Hz cinsinden frekans ve \(p\) kutup çifti sayısıdır. Dünyadaki elektriğin neredeyse tamamı alternatör olarak çalışan senkron makinelerce üretilir: termik, nükleer ve hidroelektrik santrallerde, jeneratör gruplarında ve birçok rüzgâr türbininde. Motor olarak büyük sabit hızlı tahriklerde (kompresörler, değirmenler, yüksek güçlü pompalar), reaktif güç kompanzatörü olarak ve sabit mıknatıslı türüyle servo motorlarda ve elektrikli araçlarda kullanılır.
| Kutup | 2 | 4 | 6 | 8 | 12 | 24 | 48 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 50 Hz'de d/dk | 3000 | 1500 | 1000 | 750 | 500 | 250 | 125 |
| 60 Hz'de d/dk | 3600 | 1800 | 1200 | 900 | 600 | 300 | 150 |
Buhar ve gaz türbinleri hızlıdır ve 2 ya da 4 kutuplu alternatörleri çevirir; su türbinleri ve yavaş dizel motorlar çok kutuplu alternatörler gerektirir.
Üç fazlı bir asenkron motorun statoruyla neredeyse aynıdır: dağıtılmış üç fazlı sargı taşıyan oluklu bir sac paketi. Gerilim burada endüklenir (alternatör) ya da şebeke enerjisi buradan girer (motor). Bu nedenle stator sargı kuralları asenkron motorların temelleri kılavuzunda anlatılanlarla aynıdır.
Rotor manyetik alanı oluşturur. İki yapı türü vardır:
Rotor sargısı doğru akımla beslenir. Klasik makinelerde akım, bir uyartım dinamosundan ya da doğrultucudan fırçalı iki bilezik üzerinden gelir. Modern alternatörlerde olağan çözüm fırçasız (brushless) uyartımdır: aynı mil üzerindeki küçük bir uyartım alternatörü alternatif akım üretir, döner diyotlar bunu doğrultup doğrudan ana rotora verir. Bir otomatik gerilim regülatörü (AVR) uyartım akımını ayarlar.
Birçok makinenin kutup pabuçlarında sincap kafesi gibi kısa devre edilmiş çubuklar bulunur. Motorda asenkron kalkış için kullanılırlar ve her iki çalışmada da ani yük değişimlerinde rotor salınımlarını sönümlerler.
Statorun her fazında endüklenen elektromotor kuvvetin etkin değeri:
Burada \(Z\) oluk sayısı, \(m\) faz sayısı, \(q\) kutup ve faz başına oluk sayısı, \(\alpha\) oluklar arası elektriksel açı, \(y\) bobin adımı ve \(\tau_p = Z/2p\) kutup adımıdır; ikisi de oluk cinsindendir.
36 oluklu, 4 kutuplu (\(p = 2\)), üç fazlı ve adımı 8 oluğa kısaltılmış bir stator. Bu durumda \(q = 36/(4\cdot 3) = 3\), \(\alpha = 2\cdot 360^\circ/36 = 20^\circ\) ve \(\tau_p = 9\).
\(k_d = \sin 30^\circ/(3\cdot\sin 10^\circ) = 0{,}960\); \(k_p = \sin(8/9\cdot 90^\circ) = \sin 80^\circ = 0{,}985\); \(k_w = 0{,}945\).
Adım kısaltma bir keyfiyet değildir: \(y/\tau_p \approx 5/6\) ile 5. ve 7. harmonikler büyük ölçüde azalır ve gerilim, biraz gerilim kaybı pahasına saf sinüse daha çok yaklaşır.
Bir alternatör yüklerini tek başına beslediğinde, bir jeneratör grubunda olduğu gibi, tahrik motorunun hızı frekansı, uyartım akımı da gerilimi belirler. Yük arttıkça gerilim düşme eğilimindedir (özellikle endüktif yüklerde) ve AVR bunu karşılamak için uyartımı artırır. Motorun hız regülatörü ise frekansı korur.
Kendisinden çok daha büyük bir şebekeye bağlandığında gerilimi ve frekansı şebeke belirler. Bu durumda kumandaların görevi değişir: türbin momenti verilen aktif gücü, uyartım ise reaktif gücü ayarlar. Aşırı uyartılmış alternatör şebekeye reaktif güç verir (kondansatör gibi davranır); düşük uyartılmışsa reaktif güç çeker (bobin gibi).
Onu şebekeye bağlayan kesiciyi kapatmadan önce senkronize etmek gerekir. Şunlar eşleşmelidir:
Bu bir senkronoskop, senkronizm kontrol rölesi veya basit tesislerde karşılıklı fazlar arasına bağlanan lambalarla kontrol edilir: lambalar söndüğünde kesici kapatılır. Faz dışı bağlantı; mili, kaplini ve sargıları hasara uğratabilecek bir moment ve akım darbesine yol açar.
Doğrudan şebekeye bağlanan bir senkron motor kendiliğinden kalkış yapamaz: stator alanı ilk andan itibaren senkron hızda döner, rotor onu izleyemez ve ortalama moment sıfırdır. Uyartım sargısı bir direnç üzerinden kapatılmış durumdayken amortisör sargısı sayesinde asenkron olarak kaldırılır; senkron hıza yaklaşınca uyartım verilir ve rotor senkronizme "kilitlenir". Yardımcı bir motorla ya da bugün en sık olduğu gibi bir frekans dönüştürücüyle de kaldırılabilir.
Yük altında rotor, stator alanının bir yük açısı \(\delta\) kadar gerisinde kalır. Silindirik rotorlu bir makinede, direnç ihmal edilirse:
Burada \(U\) ve \(E\) faz gerilimleri, \(X_s\) ise senkron reaktanstır. En büyük güç \(\delta = 90^\circ\) iken elde edilir; yük daha fazlasını isterse rotor senkronizmi kaybeder ve makine senkronizmden düşer. Bu yüzden daha büyük \(E\)'ye sahip aşırı uyartılmış bir motor moment tepelerine daha iyi dayanır.
Güç sabitken uyartım değiştirilirse stator akımı ve faz açısı değişir. Akım uyartıma göre çizildiğinde minimumu \(\cos\varphi = 1\) noktasına karşılık gelen V biçimli bir eğri elde edilir. Düşük uyartımda motor endüktif reaktif güç çeker; aşırı uyartımda şebekeye reaktif güç verir ve tüm tesisin güç katsayısını iyileştirir. Yalnızca bu amaçla boşta çalışan senkron motora senkron kompanzatör denir.
Üç fazlı asenkron motor statoruyla aynı kurallarla tasarlanır: kutup ve faz başına oluk sayısı, tek veya çift kat, iç içe ya da paralel bobinler ve adım kısaltma. İki özelliği vardır:
Bir kutbu yeniden sararken sarım sayısına, kesite ve sarım yönüne uyun. Ardından uyartım doğru akımla beslenirken her kutup üzerindeki gerilim düşümünü ölçün: hepsinde aynı olmalı ve bir pusula N–S sıralamasını göstermelidir.
IEC 60034-8'e göre üç fazlı stator bir asenkron motorla aynı uçlara, uyartım ise kendi harflerine sahiptir:
| Sargı | Uçlar |
|---|---|
| Üç fazlı stator | U1 – U2, V1 – V2, W1 – W2 (nötr için N) |
| Uyartım (rotor) | F1 – F2 |