Faraday yasası, Lenz yasası, temel jeneratör ve girdap akımları
Bir bobinden geçen manyetik akı değiştiğinde bobinde bir gerilim oluşur. Neden değiştiği önemli değildir: bir mıknatıs hareket ettiği için, bobin döndüğü için ya da yakındaki başka bir bobinin akımı değiştiği için. Jeneratörler, transformatörler, pens ampermetreler ve endüktif sensörler buna dayanır.
Faraday yasası ve Lenz yasası
\[ e = -N\,\frac{d\Phi}{dt} \]
Faraday: gerilim, sarım sayısıyla ve akının ne kadar hızlı değiştiğiyle orantılıdır. Büyük ama sabit bir akı hiçbir şey indüklemez.
Lenz: eksi işareti, indüklenen akımın değişime karşı koyan bir akı oluşturduğunu söyler. Mıknatıs yaklaşırsa bobin onu iter; uzaklaşırsa çeker. Bu yüzden kısa devre edilmiş bir bobinin yanında mıknatısı hareket ettirmek zordur ve bu yüzden jeneratörden akım çekildiğinde jeneratör frenlenir.
Simülatör: mıknatıs ve bobin
Mıknatısı parmağınızla ya da fareyle sürükleyin. Bobinin yanındaki harf, indüklenen akımın mıknatısa bakan yüzde oluşturduğu kutuptur.
Deneyin
Mıknatısı önce yavaş, sonra hızlı yaklaştırın: hareket ne kadar hızlıysa ibre o kadar sapar. Hareketsizken, içindeyken bile hiçbir şey göstermez.
Yaklaştırırken ve uzaklaştırırken ibre zıt yönlere sapar.
Mıknatısı ters çevirin: her şeyin işareti değişir.
Sarım sayısını iki katına çıkarın: gerilim iki katına çıkar.
Temel jeneratör
İki kutup arasında dönen bir sarım sürekli değişen bir akı görür. Gerilim, iletkenler alan çizgilerini dik kestiğinde en büyük, onlara paralel hareket ettiğinde, yani nötr bölgede sıfırdır:
\[ e = N\,B\,A\,\omega\,\sin(\omega t) \qquad E_{etk} = \frac{N B A \omega}{\sqrt{2}} \]
Animasyon izlenebilsin diye yavaş döner; değerler seçilen hıza göre hesaplanır. İki kutupla 3000 d/dk 50 Hz verir.
Bileziklerle sarımın her ucu hep aynı uca bağlıdır ve çıkış alternatiftir. Alternatörler böyle çalışır.
Kolektörle uçlar tam nötr bölgede yer değiştirir ve gerilim hep aynı işaretli çıkar. Tek sarımla çok dalgalıdır; birçok dağıtılmış bobinle dalgalanmalar üst üste biner ve neredeyse düz doğru gerilim çıkar. Dinamo böyledir ve bu yüzden fırçalar nötr bölgede olmalıdır. Bkz. doğru akım makinelerinin temelleri.
Sağ el kuralı, alan içinde hareket eden bir iletkende indüklenen akımın yönünü verir.
Transformatörde
Burada hiçbir şey hareket etmez: akı, akım alternatif olduğu için değişir. Tepe değeri Φmax = Bmax·A olan sinüs biçimli akıda her sargının etkin gerilimi:
\[ E = 4{,}44\, f\, N\, B_{max}\, A \]
İki bobin aynı akıyı görür, bu yüzden sarım başına gerilim ikisinde de aynıdır: gerilim oranı sarım oranına eşittir. Aynı formül, bir motorun ya da transformatörün demiri doyurmamak için kaç sarıma ihtiyaç duyduğunu belirler; manyetik devre sayfasında anlatılır.
Örnek
1,2 T ve 50 Hz'de 10 cm² nüveli bir transformatör sarım başına \( 4{,}44 \cdot 50 \cdot 1{,}2 \cdot 0{,}001 = 0{,}266 \) V verir. 230 V için 230 / 0,266 ≈ 865 sarım, 24 V için yaklaşık 90 sarım gerekir.
Girdap akımları
Demir de bir iletkendir. İçinden geçen akı değişirse demirin kendisinde girdap halinde dolaşan ve onu ısıtan akımlar indüklenir. Bunlar girdap (Foucault) akımlarıdır. Onları sınırlamak için AA nüveleri birbirinden yalıtılmış ince saclardan yapılır: her girdap dar bir sacın içinde kalır.
\[ P \approx \frac{\pi^2\, d^2\, f^2\, B_{max}^2}{6\,\rho} \quad (\text{W/m}^3) \]
Kayıplar sac kalınlığı d'nin, frekansın ve endüksiyonun karesiyle artar. Sacın içindeki silisyum özdirenci ρ'yu artırır ve kayıpları daha da azaltır.
Yalnızca girdap akımı kayıpları, klasik formülle. Sacın toplam kayıpları daha yüksektir: histerezis ve ek kayıplar da eklenmelidir. Değerler kalınlıkları karşılaştırmak içindir.
0,5 mm'den 0,35 mm'ye geçmek girdap akımı kayıplarını yarıya indirir. Bu yüzden kaliteli transformatörlerde 0,23–0,30 mm sac kullanılır.
Sürücüyle 100 Hz'de beslenen 50 Hz'lik bir motor aynı endüksiyonda bu kayıpları dört katına çıkarır. Yüksek frekanslar için daha ince sac ya da ferrit kullanılır.
Nüfuz derinliği δ, alanın ne kadar içeri girdiğini gösterir. Sac δ'dan kalınsa akı yüzeyde toplanır ve formül geçerliliğini yitirir, ama kayıplar yine çok yüksektir.
Yeniden sararken, verniği sökmek için statorlar aşırı sıcaklıkta yakılmamalıdır: saclar arası yalıtım bozulur, girdaplar bir sacdan diğerine geçer ve yeniden sarılan motor eskisinden daha çok ısınır.
İndüksiyonun kullanıldığı yerler
Pens ampermetre: kablo birincil sarımdır, pens de bir transformatör. Bu yüzden sıradan pensler doğru akım ölçemez; ölçenler Hall sensörü kullanır.
Endüktif sensörler: alternatif bir alan oluşturur ve yaklaşan metaldeki girdap akımlarını algılar. Bağlantıları için bkz. seri ve paralel sensörler.
Girdap akımlı frenler: mıknatıslar arasında dönen bir disk sürtünmesiz frenlenir; trenlerde ve test standlarında olduğu gibi.
Kablolarda indüklenen gerilimler: akım taşıyan kabloların yanından geçen, devreden çıkarılmış bir kabloda tehlikeli bir indüklenmiş gerilim olabilir. Çalışmadan önce topraklayın.