Asenkron ya da endüksiyon motoru, hareketli parçası senkron hızdan farklı bir hızla dönen her alternatif akım motorudur. Senkron hız, sargının kutup sayısına ve şebeke frekansına bağlıdır. İki hız arasındaki farka kayma denir:
Burada:
$$ \delta = \text{\% cinsinden kayma} $$
$$ n_1 = \text{d/d cinsinden senkron hız}$$
$$ n_2 = \text{d/d cinsinden gerçek hız}$$
Kayma birkaç etkene bağlıdır ve küçük motorlarda daha büyüktür. Genellikle düşük güçlü motorlarda yaklaşık %10'dan büyük motorlarda %1'in altına kadar değişir. Vinç motorları gibi bazı durumlarda kayma negatif olabilir ve motor bu durumda fren olarak çalışır.
Asenkron motorlar basit ve sağlam yapıları, kolay üretilmeleri ve yeniden sarılmaları ve özellikle düşük bakım maliyetleriyle bilinir. Kullanımları da çok kolaydır; frekans dönüştürücülerle kalkışları, hızları ve duruşları kolayca kontrol edilir, bu yüzden sanayide ve evlerde her alanda bulunurlar.
Bu makinenin icadını tek ve bireysel bir olay gibi anlatmak haksızlık olur. François Arago ve Michael Faraday gibi bilim insanlarının elektromanyetizmaya katkıları, Walter Baily, Ottó Bláthy, Galileo Ferraris ve Nikola Tesla gibi vizyonerlerin bugün asenkron motor olarak bildiğimiz makineyi adım adım geliştirmesine sağlam bir temel oluşturdu. Tesla bu motorların patentini alan tek kişiydi ve onları 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başındaki akımlar savaşı denen dönemde doğru akım teknolojisine karşı savundu. Pek çoğunuzun bildiği gibi alternatif akım kazandı; yalnızca motorlarda değil, üretim, dönüştürme ve dağıtımda da. Bunların hiçbiri Tesla'nın yoksul ölmesine engel olmadı.
Bu motorların iki elektrik devresi vardır: biri statorda, boyuna oluklu manyetik çelik saclardan oluşan silindirik bir halkada; diğeri rotorda, ya dışarıdan kısa devre edilmiş bobinlerden ya da uçlarından aynı malzemeden halkalarla kısa devre edilmiş bakır veya alüminyum çubuklardan oluşur. İkincisi sincap kafesli motordur ve bugün alternatif akım motorlarının büyük çoğunluğunu oluşturur.
Asenkron motor karşılıklı endüksiyon prensibiyle çalışır. Statora alternatif akım uygulandığında, çizgileri hava aralığını geçen, rotordan geçen ve devresini statorun dış kısmından (boyunduruk) tamamlayan bir manyetik alan oluşur; aşağıdaki şekil bunu ideal biçimde gösteriyor:
Şekil, 2 kutuplu ve 6 oluklu üç fazlı bir motorun kesitini, periyodun bir t anındaki akım yönleriyle birlikte, tirbuşon kuralına göre gösteriyor.
X, ekrana giren akımı gösterir.
O, ekrandan çıkan akımı gösterir.
Motora alternatif akım uygulandığında manyetik alan döner bir alana dönüşür; yani kutuplar (bağlantıya göre) sağa ya da sola hareket eder. Bu alan rotordan geçer ve iletkenlerinde veya çubuklarında bir gerilim indükler; bu da rotoru senkron hızda döndüren ya da en azından döndürmeye çalışan bir moment oluşturur. İki kutuplu bir motorda N kutbu, komşu S kutbunun yerine ulaşmak için yarım periyoda, aynı mesafeyi kat edip başladığı yere dönmek için de bir yarım periyoda daha ihtiyaç duyar. Bunun nedeni, farklı bobinlerdeki akımların yönünün şebeke frekansında sırayla değişmesidir; aşağıdaki (yavaşlatılmış) şekil, üç fazlı bir beslemenin tipik fazör diyagramını gösteriyor.
R fazı
S fazı
T fazı
4 kutuplu bir motorda N kutbu, komşu S kutbunun yerine ulaşmak için yarım periyoda ihtiyaç duyar (90 mekanik derece); başka bir deyişle kutuplar stator çevresinde daha yavaş hareket eder. Bir motorun kutup sayısı ne kadar fazlaysa, rotor her AC periyodunda o kadar az döner. Endüstriyel uygulamalarda hız, sürücülerle (ince ayar gerektiğinde) veya mekanik redüktörlerle ayarlanır; bu da 8 kutuptan fazla sargıları neredeyse gereksiz kılar.
Manyetik alanların nasıl hareket ettiğini görmek için, çalışmıyorsa önceki şekildeki animasyonu başlatın.
Şekil, faz başına seri bağlı 2 bobinli 4 kutuplu bir motoru gösteriyor. Manyetik alanlar stator çevresinde hareket ederken rotorun onları nasıl izlediği görülüyor.
| Kutup | RPM (50Hz) | RPM (60Hz) |
|---|---|---|
| 2 | 3000 | 3600 |
| 4 | 1500 | 1800 |
| 6 | 1000 | 1200 |
| 8 | 750 | 900 |