Szczelina powietrzna, nasycenie i histereza: dlaczego milimetr powietrza waży więcej niż całe żelazo
Cewka na żelaznym rdzeniu tworzy obwód magnetyczny. Amperozwoje cewki pchają strumień przez rdzeń, tak jak napięcie pcha prąd przez obwód elektryczny. Różnica polega na tym, że żelazo nie jest liniowe: powyżej pewnej indukcji nasyca się i przestaje łatwo przewodzić strumień. A wystarczy szczelina powietrzna o grubości milimetra, by cewka potrzebowała dużo więcej amperozwojów.
To prawo Ohma dla obwodu magnetycznego. Siła magnetomotoryczna pochodzi z cewki, strumień pełni rolę prądu, a reluktancja rolę rezystancji:
\[ N\,I = \Phi\,\mathcal{R} \qquad \mathcal{R} = \frac{l}{\mu_0\,\mu_r\,A} \]
Ze szczeliną o długości g obie reluktancje są połączone szeregowo, jak dwa rezystory:
\[ N\,I = H_{Fe}\,l_{Fe} + \frac{B}{\mu_0}\,g \]
Pierwszy składnik to to, co „zużywa” żelazo, a drugi to, co zużywa powietrze. W żelazie H odczytuje się z krzywej B-H materiału, która nie jest prostą.
Szczelina jest narysowana w powiększeniu. Pomija się rozproszenie strumienia w szczelinie, które w praktyce nieco zwiększa jej przekrój efektywny. Krzywe B-H są orientacyjne.
Przenikalność względna dobrej blachy sięga kilku tysięcy. Oznacza to, że 1 mm powietrza ma taką samą reluktancję jak kilka metrów blachy. W rdzeniu o długości 30 cm ze szczeliną 0,5 mm powietrze może zabrać większość amperozwojów.
Dla 1 T w 0,5 mm powietrza potrzeba \( H\,g = \frac{1}{4\pi\cdot 10^{-7}} \cdot 0{,}0005 \approx 400 \) amperozwojów. Dla 30 cm blachy, przy około 110 A/m dla 1 T, tylko 33. Przy 200 zwojach to 2,2 A zamiast 0,17 A.
Wynika z tego wiele rzeczy z warsztatu:
Poniżej kolana krzywej żelazo zwielokrotnia strumień bez wysiłku. Powyżej każdy kolejny tesla kosztuje bardzo dużo amperozwojów. Maszyny projektuje się blisko kolana, żeby dobrze wykorzystać żelazo, więc mają mały zapas:
Jeśli zmieniasz napięcie, częstotliwość lub liczbę zwojów uzwojenia, zobacz, jak zmienić uzwojenie bez zmiany indukcji.
Przy zasilaniu cewki napięciem sinusoidalnym narzucony jest strumień: \( E = 4{,}44\,f\,N\,\Phi_{max} \). Strumień jest sinusoidalny, a prąd jest taki, jaki potrzeba, by go wytworzyć. Dopóki żelazo się nie nasyca, prąd jest prawie sinusoidalny. Blisko nasycenia staje się szpiczasty. Ponadto, gdy pole maleje, żelazo nie wraca tą samą drogą: to histereza.
| Wielkość | Wzór |
|---|---|
| Strumień | \( \Phi = B\,A \) |
| Reluktancja | \( \mathcal{R} = l / (\mu_0 \mu_r A) \) |
| Indukcyjność | \( L = N^2 / \mathcal{R} = N\,\Phi / I \) |
| Zgromadzona energia (liniowo) | \( W = \tfrac{1}{2} L I^2 \) |
| SEM przy napięciu sinusoidalnym | \( E = 4{,}44\, f\, N\, B_{max} A \) |
Reguła korkociągu daje kierunek strumienia na podstawie kierunku prądu, a prawo Ampère’a jest podstawą równania \( N I = \sum H\,l \).