Hava aralığı, doyma ve histerezis: bir milimetre hava neden bütün demirden daha ağır basar
Demir bir nüve üzerindeki bobin bir manyetik devre oluşturur. Bobinin amper-sarımları nüveden bir akı geçirir; tıpkı bir gerilimin elektrik devresinden akım geçirmesi gibi. Fark şudur: demir doğrusal değildir. Belirli bir endüksiyonun üzerinde doyar ve akıyı kolayca iletmez. Bir milimetrelik hava aralığı bile bobinin çok daha fazla amper-sarıma ihtiyaç duymasına yeter.
Manyetik devrenin Ohm yasasıdır. Manyetomotor kuvvet bobinden gelir, akı akımın, relüktans da direncin yerini tutar:
\[ N\,I = \Phi\,\mathcal{R} \qquad \mathcal{R} = \frac{l}{\mu_0\,\mu_r\,A} \]
g uzunluğunda bir hava aralığı varsa iki relüktans iki direnç gibi seri bağlanır:
\[ N\,I = H_{Fe}\,l_{Fe} + \frac{B}{\mu_0}\,g \]
İlk terim demirin «harcadığı», ikincisi havanın harcadığıdır. Demirde H, malzemenin doğru olmayan B-H eğrisinden okunur.
Hava aralığı abartılı çizilmiştir. Aralıktaki akı saçılması dikkate alınmaz; pratikte bu, aralığın etkin kesitini biraz artırır. B-H eğrileri yaklaşıktır.
İyi bir elektrik sacının bağıl geçirgenliği birkaç bini bulur. Yani 1 mm hava, birkaç metre sacla aynı relüktansa sahiptir. 30 cm yol uzunluğunda ve 0,5 mm hava aralıklı bir nüvede amper-sarımların çoğunu hava alabilir.
0,5 mm havada 1 T için \( H\,g = \frac{1}{4\pi\cdot 10^{-7}} \cdot 0{,}0005 \approx 400 \) amper-sarım gerekir. 30 cm sac için, 1 T'da yaklaşık 110 A/m ile, yalnızca 33. 200 sarımla bu 0,17 A yerine 2,2 A demektir.
Atölyedeki pek çok şey buradan çıkar:
Eğrinin dirseğinin altında demir akıyı az çabayla çoğaltır. Üstünde her ek tesla çok sayıda amper-sarıma mal olur. Makineler demiri iyi kullanmak için dirseğe yakın tasarlanır, bu yüzden payları azdır:
Bir sargının gerilimini, frekansını veya sarım sayısını değiştirecekseniz endüksiyonu değiştirmeden sargının nasıl değiştirileceğine bakın.
Bir bobin sinüs biçimli gerilimle beslendiğinde dayatılan şey akıdır: \( E = 4{,}44\,f\,N\,\Phi_{max} \). Akı sinüs biçimlidir ve akım onu oluşturmak için gereken neyse odur. Demir doymadıkça akım neredeyse sinüs biçimlidir. Doymaya yakın sivri hale gelir. Ayrıca alan azalırken demir aynı yoldan geri dönmez: bu histerezistir.
| Büyüklük | Formül |
|---|---|
| Akı | \( \Phi = B\,A \) |
| Relüktans | \( \mathcal{R} = l / (\mu_0 \mu_r A) \) |
| Endüktans | \( L = N^2 / \mathcal{R} = N\,\Phi / I \) |
| Depolanan enerji (doğrusal) | \( W = \tfrac{1}{2} L I^2 \) |
| Sinüs gerilimde EMK | \( E = 4{,}44\, f\, N\, B_{max} A \) |
Tirbuşon kuralı akımın yönünden akının yönünü verir; Ampère yasası da \( N I = \sum H\,l \) denkleminin temelidir.