Wattmetrelerin farklı kullanımları
Üç fazlı bir tesisin veya makinenin gücünü ölçmek için pratik bir kılavuz: wattmetre nasıl çalışır, her durumda kaç tane gerekir, dört ucu nasıl bağlanır ve okumalar nasıl yorumlanır. Her yöntem çözümlü bir örnek içerir.
Alternatif akımda bir yükün çektiği güç, birbirine güç üçgeniyle bağlı üç büyüklüğe ayrılır:
Hat gerilimi \(V_L\) ve hat akımı \(I_L\) olan dengeli bir üç fazlı sistemde:
\(V\), \(I\) ve \(\cos\varphi\)'yi ayrı ayrı ölçüp bu formülleri uygulamak yalnızca sistem dengeliyse geçerlidir. Wattmetre ise aktif gücü doğrudan ölçer ve birkaç wattmetre birleştirilerek dengeli olsun olmasın her üç fazlı sistem ölçülebilir. Kaç wattmetre kullanılacağını ve nasıl bağlanacağını seçmek bu kılavuzun amacıdır.
Tüm örneklerde fazlar arası 400 V (\(400/\sqrt{3} \approx 230{,}9\) V faz-nötr) ve pozitif faz sırası L1 → L2 → L3 olan bir besleme kullanılır.
400 V'luk üç fazlı bir motor \(\cos\varphi = 0{,}8\) ile 20 A çekiyor:
Bu kılavuzdaki yöntemlerle aynı değerleri wattmetre okumalarından elde edeceğiz.
Bir wattmetrenin iki ölçme devresi ve dolayısıyla dört ucu vardır:
Klasik elektrodinamik wattmetrede ibreyi hareket ettiren moment, akım ile gerilimin anlık çarpımıyla orantılıdır ve sistemin eylemsizliği ibrenin ortalama değeri göstermesini sağlar. Dijital wattmetreler ve güç analizörleri aynısını sayısal olarak yapar. Her iki durumda da okuma şudur:
burada \(V\) üst ve alt uçlar arasındaki gerilim, \(I\) yan uçlardan geçen akım ve \(\widehat{V,I}\) aralarındaki açıdır. Temel fikir şudur: wattmetre "yükün cos φ'sini" ölçmez, ona bağladığımız belirli gerilim ile akım arasındaki açının kosinüsünü ölçer. Gerilim bobini, akımını ölçtüğü fazınkinden farklı bir gerilim alırsa okuma artık o fazın gücü değildir. Bu yüzden bazı yöntemlerde wattmetre negatif bir değer gösterebilir.
Polariteyi belirtmek için her bobinin bir ucu * (veya ±) ile işaretlenir. Enerji yüke doğru akarken okumanın pozitif olması için akım işaretli yan uçtan girmeli ve işaretli gerilim ucu (bu kılavuzun şemalarında üstteki) akım bobiniyle aynı hatta bağlanmalıdır; göreceğimiz gibi reaktif güç ölçümü bunun istisnasıdır.
Hat Gerilim bobini bağlantısı ● Elektriksel bağlantı noktası
230 V tek fazlı bir devrede, \(\cos\varphi = 0{,}8\) ile 10 A çeken bir yükte wattmetre şunu gösterir:
Bobinlerden biri ters bağlı olsaydı ibre negatif tarafa sapmaya çalışırdı: o bobinin ters çevrilmesi ve okumanın eksi işaretle kaydedilmesi gerekirdi.
Üç faz da aynı yükü taşıyorsa ve nötr mevcutsa, üç faz gücü eşittir ve tek bir wattmetre yeterlidir: akım uçları bir faza seri, üst gerilim ucu (*) aynı faza ve alt uç nötre. Böylece faz gerilimi \(V_F\)'yi ve o fazın akımını ölçer.
Nötrlü, 400 V dengeli yıldız bir yük \(\cos\varphi = 0{,}85\) ile faz başına 20 A çekiyor:
Kontrol: \(\sqrt{3}\cdot 400 \cdot 20 \cdot 0{,}85 = 11\,778\ \text{W}\).
Pek çok üç fazlı yükte erişilebilir nötr yoktur: üçgen bağlı motorlar, yıldız noktası yalıtılmış yıldız yükler veya üç telli hatlar. Yük dengeliyse yine de tek bir wattmetre, yapay nötr N′ oluşturularak kullanılabilir: alt gerilim ucu, diğer iki fazın da birer dirençle bağlandığı ortak bir noktaya götürülür.
N′'nün gerçek bir nötrle aynı potansiyelde olması için iki direncin gerilim bobiniyle aynı empedansa sahip olması gerekir (wattmetre kılavuzuna bakın). Böylece dengeli bir yıldız oluşur ve wattmetre tam olarak faz gerilimini alır.
400 V'luk üçgen bağlı bir motor \(\cos\varphi = 0{,}82\) ile 15 A hat akımı çekiyor. Yapay nötrle:
Kontrol: \(\sqrt{3}\cdot 400 \cdot 15 \cdot 0{,}82 = 8\,522\ \text{W}\).
Pratikte uygun değerde dirençler elinizde yoksa, ne nötr ne de yardımcı direnç gerektiren iki wattmetre yöntemi (bölüm 7) daha kullanışlıdır.
Her fazın yükü farklıysa (fazlara dağıtılmış tek fazlı yükleri olan bir ev, bina veya panonun tipik durumu) ve nötr mevcutsa, her faza bir wattmetre konur: akım uçları kendi fazına seri, üst uç (*) o faza ve alt uç nötre. Her biri kendi fazının gerçek gücünü ölçer.
Faz-nötr 230 V ile beslenen bir panoda şu yükler var:
Burada tek bir okumayı üçle çarpmak yanlış olur: seçilen faza göre 6900 W, 8280 W veya 2070 W elde edilirdi.
Dengesiz yüklü üç telli bir hatta (örneğin üçgen bağlı üç farklı yük) da üç wattmetre kullanılabilir. Nötr olmadığından alt gerilim uçları bir ortak N′ noktasında birleştirilir.
Toplam, ortak noktanın potansiyeli ne olursa olsun doğrudur. Üç telli bir sistemde hat akımlarının toplamı sıfırdır; bu yüzden N′ bir \(V_0\) gerilimi kadar kayarsa toplam hata \(-\mathrm{Re}\big[V_0\,(I_1 + I_2 + I_3)^*\big] = 0\) olur. Artık doğru olmayan, her bir okumanın bir fazın gücü olmasıdır: tek tek okumalar N′'nün nereye düştüğüne göre değişir ve yalnızca toplamın anlamı vardır.
400 V'ta üçgen bağlı üç yük: \(Z_{12} = 40\ \Omega\) (dirençli), \(Z_{23} = 20 + j15\ \Omega\) (dirençli-endüktif, \(|Z| = 25\ \Omega\)) ve \(Z_{31} = 50\ \Omega\) (dirençli). Gerçek güçleri:
Toplam: 12 320 W. Bobinleri dengeli bir yapay nötr oluşturan üç özdeş wattmetreyle:
Bobinler özdeş olmasaydı ve ortak nokta kaysaydı, okumalar örneğin 2791 W, 7116 W ve 2414 W olabilirdi: tek tek farklı, ama toplamları yine 12 320 W.
Bu özellik Blondel teoremidir: \(n\) telli bir sistemde toplam güç \(n - 1\) wattmetreyle ölçülür. Ortak nokta hatlardan birine götürülürse o hattaki wattmetrenin iki gerilim ucu aynı potansiyelde olur, sıfır gösterir ve kaldırılabilir. İki wattmetre yöntemi buradan doğar.
Üç telli sistemlerde en yaygın kullanılan yöntemdir. \(W_1\)'in akım uçları L1'e, \(W_2\)'ninkiler L2'ye seridir. Üst uçlar (*) kendi hatlarına, her iki alt uç ise L3'e, yani wattmetresiz hatta bağlanır. Böylece \(W_1\) \(V_{13}\) gerilimini, \(W_2\) de \(V_{23}\) gerilimini ölçer.
Dengeli yükte her wattmetreye uygulanan hat gerilimi ile akımı arasındaki faz farkı birinde \(30^\circ - \varphi\), diğerinde \(30^\circ + \varphi\)'dir. Endüktif yük ve pozitif sıra için:
Dengeli yükte iki okuma reaktif gücü de verir:
Aslında yukarıdaki formülde (\(W_1 - W_2\))'nin işareti hem faz sırasına hem de yükün niteliğine bağlıdır.
| \(W_1 - W_2\) | POZİTİF SIRA | NEGATİF SIRA |
|---|---|---|
| Endüktif yük | \(\gt 0\) | \(\lt 0\) |
| Kapasitif yük | \(\lt 0\) | \(\gt 0\) |
400 V, 20 A, \(\cos\varphi = 0{,}8\) \((\varphi = 36{,}87^\circ)\) motor:
Bunlar girişte hesaplanan değerlerle örtüşür.
\(W_2 = V_L I_L \cos(30^\circ + \varphi)\)'ye bakın. Güç faktörüne göre:
| \(\cos\varphi\) | \(\varphi\) | Okumalar |
|---|---|---|
| 1 | 0° | \(W_1 = W_2\) (her biri \(P\)'nin yarısı) |
| 1 ile 0,5 arası | 0° – 60° | İkisi de pozitif, \(W_1 > W_2\) |
| 0,5 | 60° | \(W_2 = 0\): gücün tamamını \(W_1\) okur |
| 0,5'ten küçük | 60°'nin üzeri | \(W_2\) negatif |
Analog bir wattmetre negatif göstermeye çalıştığında ibre sol dayanağa çarpar. Gerilim uçlarını (ya da akım uçlarını, asla ikisini birden) yer değiştirin, okumayı alın ve toplamak yerine çıkarın. Dijital wattmetreler ve güç analizörleri eksi işaretini doğrudan gösterir.
Aynı tip motor boşta çalışırken \(\cos\varphi = 0{,}3\) \((\varphi = 72{,}5^\circ)\) ile 8 A çeker:
İkinci wattmetre ters sapar. Gerilim uçları yer değiştirildikten sonra 695 W gösterir ve:
Kontrol: \(\sqrt{3}\cdot 400 \cdot 8 \cdot 0{,}3 = 1\,663\ \text{W}\). Bu yüzden motorların boşta çalışma testlerinde neredeyse her zaman negatif okuma görülür.
Aron yöntemi, dengeli olsun olmasın, nötrsüz yıldız veya üçgen her üç telli yük için geçerlidir. Doğrudan bölüm 6'daki Blondel teoreminden çıkar: toplam yine toplam aktif güçtür. Bağlantı aynıdır (bölüm 7'deki şekil).
Bu eşitlik üç telli sistemlerde her zaman geçerlidir.
Ancak önceki bölümdeki \(Q\) ve \(\tan\varphi\) formülleri yalnızca dengeli yükler için geçerlidir: dengesiz bir yükte sistemin tek bir \(\cos\varphi\)'si bile yoktur.
Bölüm 6'daki aynı dengesiz yükle (üçgende 40 Ω, 20 + j15 Ω ve 50 Ω; gerçekte 12 320 W ve 3840 var çeker) iki wattmetre şunları gösterir:
Aktif güç doğrudur, reaktif güç değildir. Ayrıca \(W_2 > W_1\) olduğuna dikkat edin; bu, dengeli endüktif bir yükte imkânsızdır: yükün dengesiz olduğuna dair iyi bir uyarı işareti.
Yöntem nötründe akım olan dört telli sistemlerde geçerli değildir: enerjinin bir kısmı nötr üzerinden döner ve iki wattmetre onu görmez. Bu durumda üç wattmetre kullanılmalıdır (bölüm 5).
Bir wattmetre \(V I \cos\big(\widehat{V,I}\big)\) ölçer. Gerilim uçlarına faz gerilimine göre 90° kaymış bir gerilim uygulanırsa, reaktif güçle orantılı olan \(V I \sin\varphi\)'yi ölçer. Üç fazlı bir sistemde diğer iki faz arasındaki hat gerilimi, faz gerilimiyle tam olarak dik açıdadır: üst ve alt uçların bağlandığı yeri değiştirmek yeterlidir.
Akım uçları L1'e seri; üst gerilim ucu (*) L2'ye ve alt uç L3'e:
400 V, 20 A, \(\cos\varphi = 0{,}8\) \((\sin\varphi = 0{,}6)\) motor:
Sonuç Aron yöntemiyle aynıdır.
Bölüm 7'de görüldüğü gibi Aron yöntemi \(Q = \sqrt{3}\,(W_1 - W_2)\) ile \(P\) ve \(Q\)'yu aynı anda verir. Aktif güçler zaten ölçülüyorsa en pratik yol budur.
Yük dengesizse faz başına bir wattmetre kullanılır; her biri diğer iki faz arasındaki gerilimle, şu sırayla: \(W_1\), \(I_1\) ve \(V_{23}\) ile (* L2'de); \(W_2\), \(I_2\) ve \(V_{31}\) ile (* L3'te); \(W_3\), \(I_3\) ve \(V_{12}\) ile (* L1'de). Toplamın doğru olması için bu sıraya ve polaritelere uymak şarttır.
Bu düzen nötrlü veya nötrsüz ve her türlü yük dengesizliğinde geçerlidir; yeter ki besleme gerilimleri simetrik olsun; dağıtım şebekelerinde normalde durum budur.
Bölüm 5'teki yüklerle (faz-nötr 230 V: \(\cos\varphi = 1\) ile 10 A, \(\cos\varphi = 0{,}8\) ile 15 A ve \(\cos\varphi = 0{,}6\) ile 5 A), faz başına gerçek reaktif güçler 0, 2070 ve 920 VAr, toplamda 2990 VAr'dır. Dik açılı wattmetreler kendi fazlarının reaktif gücünün \(\sqrt{3}\) katını gösterir:
| Sistem | Wattmetreler ve gerilim uçları | Aktif güç | Reaktif güç |
|---|---|---|---|
| Nötrlü dengeli | 1: faz (*) – nötr | \(P = 3W\) | 1 dik açılı: \(Q = \sqrt{3}\,W\) |
| Nötrsüz dengeli | 1: faz (*) – yapay nötr veya 2 Aron | \(P = 3W\) veya \(P = W_1 + W_2\) | \(Q = \sqrt{3}\,(W_1 - W_2)\) |
| Nötrlü dengesiz | 3: her faz (*) – nötr | \(P = W_1 + W_2 + W_3\) | 3 dik açılı: \(Q = \sum W / \sqrt{3}\) |
| Nötrsüz dengesiz | 2 Aron (alt uçlar 3. hatta) veya ortak noktalı 3 | \(P = W_1 + W_2\) | 3 dik açılı: \(Q = \sum W / \sqrt{3}\) |
Wattmetrelerle güç ölçümü, içeride aynı bağlantıları uygulayan modern güç analizörlerini anlamanın hâlâ temelidir. Her wattmetrenin uçlarına hangi gerilimin geldiğini bilmek, kablolama hatalarını bulmayı, negatif okumaları yorumlamayı ve nötr olup olmamasına ve yükün dengeli olup olmamasına göre doğru yöntemi seçmeyi sağlar.
Çok fazla reaktif güç bulursanız, gereken kondansatör bataryasını güç faktörü düzeltme hesaplayıcımızla boyutlandırabilirsiniz. Yükleri üçgenden yıldıza ve tersine dönüştürmek için üçgen–yıldız hesaplayıcısını kullanın.
Örneklerde yuvarlatılmış değerler ve pozitif sıralı 400 V besleme kullanılmıştır. Gerçek okumalar, cihazın doğruluğu ve kendi bobinlerinin tüketimi nedeniyle biraz farklı olabilir.