8421, Aiken, 5421, z nadmiarem 3, Gray z nadmiarem 3 i 2 z 5, w sterowniku PLC i w dodawaniu BCD
Pisz w dowolnym polu: liczbę dziesiętną, spakowany BCD w zapisie szesnastkowym albo bity dowolnego kodu (ze spacjami między cyframi lub bez).
Cyfry dodaje się dwójkowo od prawej do lewej; jeśli suma przekracza 9, dodaje się 6 (0110), aby przeskoczyć sześć nieużywanych kombinacji, i przenosi się 1.
W BCD (binary-coded decimal, kod dwójkowo-dziesiętny) każdą cyfrę dziesiętną koduje się osobno na 4 bitach. Zatem \(2026 = 0010\;0000\;0010\;0110_{BCD}\), a w naturalnym kodzie dwójkowym byłoby to \(111\,1110\,1010_2\). Zużywa więcej bitów niż kod dwójkowy (4 bity pozwalają policzyć 16 wartości, a używa się tylko 10), ale na dziesiętny zamienia się go cyfra po cyfrze, bez dzielenia. Dlatego stosują go wyświetlacze 7-segmentowe, zegary czasu rzeczywistego, przełączniki kodowe (thumbwheel), liczniki starszych maszyn i systemy księgowe, w których 0,10 zł musi być dokładnie 0,10 zł.
Jest wiele sposobów przypisania 4 bitów każdej cyfrze. Najczęściej stosowane to:
| Cyfra | 8421 (naturalny) | Aiken 2421 | 5421 | 8 4 −2 −1 | Z nadmiarem 3 | Gray z nadmiarem 3 | 2 z 5 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 0000 | 0000 | 0000 | 0000 | 0011 | 0010 | 11000 |
| 1 | 0001 | 0001 | 0001 | 0111 | 0100 | 0110 | 00011 |
| 2 | 0010 | 0010 | 0010 | 0110 | 0101 | 0111 | 00101 |
| 3 | 0011 | 0011 | 0011 | 0101 | 0110 | 0101 | 00110 |
| 4 | 0100 | 0100 | 0100 | 0100 | 0111 | 0100 | 01001 |
| 5 | 0101 | 1011 | 1000 | 1011 | 1000 | 1100 | 01010 |
| 6 | 0110 | 1100 | 1001 | 1010 | 1001 | 1101 | 01100 |
| 7 | 0111 | 1101 | 1010 | 1001 | 1010 | 1111 | 10001 |
| 8 | 1000 | 1110 | 1011 | 1000 | 1011 | 1110 | 10010 |
| 9 | 1001 | 1111 | 1100 | 1111 | 1100 | 1010 | 10100 |
W kodzie wagowym każdy bit ma stałą wartość, a cyfra jest sumą wag bitów równych 1. W 8421 wagi są takie jak w kodzie dwójkowym (\(0110 = 4 + 2 = 6\)); w Aikenie 2-4-2-1 (\(1100 = 2 + 4 = 6\)); w 5421 5-4-2-1 (\(1001 = 5 + 1 = 6\)), a w 8 4 −2 −1 są wagi ujemne (\(1010 = 8 - 2 = 6\)). Gdy cyfrę można zapisać na dwa sposoby, kod wybiera jeden: w Aikenie 6 mogłoby być 0110 albo 1100 i używa się 1100.
5421 ma ciekawą własność: najstarszy bit oddziela cyfry 0–4 od 5–9, jak przy liczeniu na liczydle albo w liczeniu dwójkowo-piątkowym.
Kod jest samouzupełniający, gdy odwrócenie bitów cyfry daje jej uzupełnienie do 9 (9 − cyfra). Takie są Aiken (\(2 = 0010 \to 1101 = 7\)), 8 4 −2 −1 i kod z nadmiarem 3. Odejmowanie wykonuje się w nich tak jak dodawanie, zastępując odjemnik jego uzupełnieniem, i dlatego używały ich pierwsze dziesiętne kalkulatory i komputery. 8421 taki nie jest: \(2 = 0010 \to 1101\), co nie jest nawet poprawną cyfrą.
To BCD, w którym do każdej cyfry dodaje się 3: 0 zapisuje się jako 0011, a 9 jako 1100. Poza tym, że jest samouzupełniający, żadna cyfra nie jest 0000, co pomaga odróżnić zero od linii bez sygnału, a przy dodawaniu dwóch cyfr przeniesienie pojawia się dokładnie wtedy, gdy suma przekracza 9. Nie jest wagowy.
To kod Graya wartości od 3 do 12. Między kolejnymi cyframi, a także z 9 na 0, zmienia się tylko jeden bit, więc jest to cykliczny kod dziesiętny o odległości jednostkowej: stosowano go w enkoderach położenia z kółkami dziesiętnymi.
Każda cyfra ma 5 bitów i zawsze dokładnie dwa są równe 1 (jest 10 sposobów wyboru 2 bitów z 5, po jednym na cyfrę). Wagi to 7-4-2-1-0, z wyjątkiem 0, które zapisuje się jako 11000. To kod wykrywający błędy: jeśli zmieni się jeden bit, zostaje jedna lub trzy jedynki i odbiornik wie, że cyfra jest błędna. Stosuje się go w kodach kreskowych Interleaved 2 of 5 i Code 2 of 5, a dawniej w centralach telefonicznych. Zobacz wykrywanie i korekcja błędów.
Typowy błąd to odczytanie BCD jak liczby całkowitej: słowo 16#2026 to dwójkowo 8230, a nie 2026. Jeśli wartość odczytana z urządzenia „skacze” z 9 na 16 albo z 99 na 256, niemal na pewno jest w BCD.
Przy dodawaniu dwóch cyfr BCD 4-bitowym sumatorem dwójkowym wynik jest poprawny, dopóki nie przekracza 9. Jeśli przekracza, sumator liczy dalej w systemie szesnastkowym i trzeba przeskoczyć sześć kombinacji, które w BCD nie istnieją (od 1010 do 1111), dodając 6:
\(1000 + 0101 = 1101\) (13), co nie jest cyfrą BCD. Dodaje się 6: \(1101 + 0110 = 1\,0011\). Zostaje cyfra 0011 (3) i przeniesienie 1: wynik to 13.
Korekcję stosuje się, gdy suma dwójkowa jest większa niż 9 albo gdy sumator już dał przeniesienie (np. \(9 + 9 = 18 = 1\,0010\)). Wiele mikroprocesorów ma do tego rozkaz (DAA, decimal adjust) i znacznik przeniesienia pomocniczego dla każdej cyfry.
Zobacz też: konwerter dwójkowy i szesnastkowy, sumatory i układy odejmujące i dekoder BCD na 7 segmentów.