8421, Aiken, 5421, fazlalık-3, Gray fazlalık-3 ve 5’te 2; PLC’de ve BCD toplamada
Herhangi bir kutuya yazın: ondalık sayıyı, onaltılı paketli BCD’yi ya da herhangi bir kodun bitlerini (basamaklar arasında boşluklu veya boşluksuz).
Basamaklar sağdan sola ikili olarak toplanır; bir toplam 9’u geçerse, kullanılmayan altı kombinasyonu atlamak için 6 (0110) eklenir ve elde 1 olur.
BCD’de (binary-coded decimal, ikili kodlanmış ondalık) her ondalık basamak ayrı ayrı 4 bitle kodlanır. Böylece \(2026 = 0010\;0000\;0010\;0110_{BCD}\) olur; doğal ikilide ise \(111\,1110\,1010_2\) olurdu. İkiliden daha fazla bit harcar (4 bitle 16 değer sayılabilir, yalnızca 10’u kullanılır), ama bölme yapmadan basamak basamak ondalığa çevrilir. Bu yüzden 7 segmentli göstergelerde, gerçek zaman saatlerinde, dişli ayar anahtarlarında (thumbwheel), eski makinelerin sayaçlarında ve 0,10 TL’nin tam olarak 0,10 TL olması gereken muhasebe sistemlerinde kullanılır.
Her basamağa 4 bit atamanın birçok yolu vardır. En çok kullanılanlar şunlardır:
| Basamak | 8421 (doğal) | Aiken 2421 | 5421 | 8 4 −2 −1 | Fazlalık-3 | Gray fazlalık-3 | 5’te 2 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 0000 | 0000 | 0000 | 0000 | 0011 | 0010 | 11000 |
| 1 | 0001 | 0001 | 0001 | 0111 | 0100 | 0110 | 00011 |
| 2 | 0010 | 0010 | 0010 | 0110 | 0101 | 0111 | 00101 |
| 3 | 0011 | 0011 | 0011 | 0101 | 0110 | 0101 | 00110 |
| 4 | 0100 | 0100 | 0100 | 0100 | 0111 | 0100 | 01001 |
| 5 | 0101 | 1011 | 1000 | 1011 | 1000 | 1100 | 01010 |
| 6 | 0110 | 1100 | 1001 | 1010 | 1001 | 1101 | 01100 |
| 7 | 0111 | 1101 | 1010 | 1001 | 1010 | 1111 | 10001 |
| 8 | 1000 | 1110 | 1011 | 1000 | 1011 | 1110 | 10010 |
| 9 | 1001 | 1111 | 1100 | 1111 | 1100 | 1010 | 10100 |
Ağırlıklı bir kodda her bitin sabit bir değeri vardır ve basamak, 1 olan bitlerin ağırlıklarının toplamıdır. 8421’de ağırlıklar ikilinin ağırlıklarıdır (\(0110 = 4 + 2 = 6\)); Aiken’de 2-4-2-1 (\(1100 = 2 + 4 = 6\)); 5421’de 5-4-2-1 (\(1001 = 5 + 1 = 6\)) ve 8 4 −2 −1’de negatif ağırlıklar vardır (\(1010 = 8 - 2 = 6\)). Bir basamak iki şekilde yazılabiliyorsa kod birini seçer: Aiken’de 6 0110 ya da 1100 olabilirdi ve 1100 kullanılır.
5421’in ilginç bir özelliği vardır: en anlamlı bit 0–4 basamaklarını 5–9’dan ayırır; tıpkı abaküsle saymak ya da ikili-beşli sayma gibi.
Bir basamağın bitleri ters çevrildiğinde 9’a tümleyeni (9 − basamak) elde ediliyorsa kod kendini tümleyen bir koddur. Aiken (\(2 = 0010 \to 1101 = 7\)), 8 4 −2 −1 ve fazlalık-3 böyledir. Bunlarla çıkarma, çıkanı tümleyeniyle değiştirerek toplama gibi yapılır; bu yüzden ilk onluk hesap makineleri ve bilgisayarlar bunları kullandı. 8421 böyle değildir: \(2 = 0010 \to 1101\), bu geçerli bir basamak bile değildir.
Her basamağa 3 eklenen bir BCD’dir: 0, 0011 ve 9, 1100 olarak yazılır. Kendini tümleyen olmasının yanında hiçbir basamak 0000 değildir; bu da sıfırı sinyalsiz bir hattan ayırmaya yardım eder ve iki basamak toplanırken elde tam olarak toplam 9’u geçtiğinde çıkar. Ağırlıklı değildir.
3 ile 12 arasındaki değerlerin Gray kodudur. Her basamaktan bir sonrakine ve 9’dan 0’a yalnızca bir bit değişir; yani döngüsel, birim uzaklıklı bir onluk koddur: onluk çarklı konum kodlayıcılarında kullanılırdı.
Her basamak 5 bittir ve her zaman tam olarak ikisi 1’dir (5 bitten 2’sini seçmenin 10 yolu vardır, her basamak için bir tane). Ağırlıkları 7-4-2-1-0’dır; yalnızca 0 11000 olarak yazılır. Hata algılayan bir koddur: bir bit değişirse bir ya da üç tane 1 kalır ve alıcı basamağın hatalı olduğunu anlar. Interleaved 2 of 5 ve Code 2 of 5 barkodlarında kullanılır ve telefon santrallerinde kullanılmıştır. Bkz. hata algılama ve düzeltme.
Tipik hata, bir BCD’yi tamsayıymış gibi okumaktır: 16#2026 sözcüğü ikilide 2026 değil 8230’dur. Bir cihazdan okunan değer 9’dan 16’ya ya da 99’dan 256’ya “atlıyorsa” neredeyse kesinlikle BCD’dir.
İki BCD basamağı 4 bitlik ikili bir toplayıcıyla toplandığında sonuç 9’u geçmediği sürece doğrudur. Geçerse toplayıcı 16 tabanında saymaya devam eder ve BCD’de bulunmayan altı kombinasyonun (1010–1111) 6 eklenerek atlanması gerekir:
\(1000 + 0101 = 1101\) (13), bu bir BCD basamağı değildir. 6 eklenir: \(1101 + 0110 = 1\,0011\). Basamak 0011 (3) olur ve elde 1’dir: sonuç 13.
Düzeltme, ikili toplam 9’dan büyük olduğunda ya da toplayıcı zaten elde verdiğinde uygulanır (örneğin \(9 + 9 = 18 = 1\,0010\)). Birçok mikroişlemcide bunun için bir komut (DAA, decimal adjust) ve her basamak için bir yarım elde bayrağı vardır.
İlgili: ikili ve onaltılı dönüştürücü, toplayıcılar ve çıkarıcılar ve BCD’den 7 segmente kod çözücü.