Próby stanu jałowego i zwarcia, schemat zastępczy, zmiana napięcia, sprawność i zwarcie
W transformatorze idealnym napięcie zmienia się w stosunku liczby zwojów \(m = U_1/U_2\) i nie ma strat. Transformator rzeczywisty potrzebuje prądu do magnesowania rdzenia, traci moc w żelazie (histereza i prądy wirowe) oraz w miedzi uzwojeń, a strumienie rozproszenia wywołują spadki napięcia. Wszystko to ujmuje uproszczony schemat zastępczy ze stroną wtórną sprowadzoną do pierwotnej:
W transformatorze trójfazowym liczy się dla równoważnej gwiazdy: napięcia fazowe \(U/\sqrt3\) i moc \(S/3\) na fazę.
Jedno uzwojenie (zwykle dolnego napięcia) zasila się napięciem znamionowym, drugie pozostaje rozwarte. Mierzy się moc \(P_0\) i prąd \(I_0\). Ponieważ prąd jest bardzo mały, straty w miedzi są pomijalne i \(P_0\) to straty w żelazie, praktycznie jednakowe przy każdym obciążeniu.
Przy zwartym jednym uzwojeniu podnosi się napięcie drugiego, aż popłynie prąd znamionowy. To napięcie jest małe (kilka procent znamionowego), więc strumień i straty w żelazie są pomijalne, a \(P_{cc}\) to straty w miedzi przy pełnym obciążeniu.
Napięcie zwarcia \(u_{cc}\) podaje tabliczka znamionowa; określa ono prąd zwarcia bezpośredniego na zaciskach strony wtórnej:
Przy współczynniku obciążenia \(C = I/I_n\) i współczynniku mocy \(\cos\varphi\) względna zmiana napięcia wynosi (przybliżenie Kappa z wyrazem drugiego rzędu):
\(\sin\varphi\) jest dodatni dla obciążeń indukcyjnych i ujemny dla pojemnościowych. Przy obciążeniu pojemnościowym zmiana może być ujemna: napięcie wtórne rośnie powyżej napięcia stanu jałowego.
Straty w żelazie są stałe, a straty w miedzi rosną z kwadratem obciążenia. Sprawność jest największa, gdy obie są równe. Transformatory rozdzielcze, które wiele godzin pracują przy małym obciążeniu, projektuje się z małymi stratami jałowymi, aby to maksimum wypadało przy około 40–50 % obciążenia.
P₀ = 900 W, Pcc = 6500 W, ucc = 4 %, przy obciążeniu 75 % i cos φ = 0,85 indukcyjnym.
Znamionowy prąd wtórny wynosi \(630\,000/(\sqrt3 \cdot 420) = 866\) A, a prąd zwarcia na zaciskach jest 25 razy większy: około 21,7 kA.
Zobacz też: podstawy transformatorów · praca równoległa transformatorów · spadek napięcia w kablach