PL

Temperatura barwowa i oddawanie barw

Kelwiny, światło ciepłe, neutralne lub zimne, CRI (Ra), R9, TM-30 i SDCM

Czym jest temperatura barwowa

Gorące ciało wysyła światło, którego barwa zależy tylko od jego temperatury: rozżarzone do czerwoności żelazo ma około 1000 K, płomień świecy około 1900 K, żarnik żarówki około 2700 K, a powierzchnia Słońca około 5800 K. Najbliższa temperatura barwowa (CCT) źródła to temperatura w kelwinach, do której trzeba by nagrzać takie idealne ciało („ciało doskonale czarne"), aby jego światło miało ten sam odcień. Paradoksalnie niskie temperatury dają światło ciepłe (pomarańczowe), a wysokie zimne (niebieskawe).

Temperatura barwowa opisuje tylko odcień białego światła. Nie mówi nic o jego jakości: dwie lampy 4000 K mogą oddawać barwy zupełnie inaczej. Do tego służy wskaźnik oddawania barw, opisany niżej.

Symulator barwy światła

Temperatura barwowa
K
K

Pokazana barwa to barwa ciała czarnego w tej temperaturze, dopasowana do ekranu z bielą odniesienia sRGB (6500 K). To przybliżenie: ekran, jego kalibracja i adaptacja oka zmieniają postrzeganie, a w prawdziwym pomieszczeniu oko po kilku minutach adaptuje się i widzi jako „białe" prawie każde światło między 2700 a 6500 K.

Światło ciepłe, neutralne czy zimne: co wybrać

BarwaTemperaturaOdczucieTypowe zastosowania
Bardzo ciepła1800–2400 KIntymne, jak świeca lub lampa sodowaDekoracja, klimat restauracji, oświetlenie przyjazne zwierzętom i obserwatoriom
Ciepła2700–3000 KPrzytulne, relaksująceMieszkania, sypialnie, hotele, gastronomia, sklepy z odzieżą lub meblami
Neutralna3500–4500 KNaturalne, zrównoważoneBiura, klasy, sklepy, szpitale, kuchnie, łazienki, współczesne oświetlenie drogowe
Zimna5000–6500 KPobudzające, techniczne, podobne do światła dziennegoPrzemysł, warsztaty, laboratoria, kontrola wzrokowa, parkingi

Norma PN-EN 12464-1 dzieli źródła na trzy grupy barw: ciepłą (poniżej 3300 K), pośrednią (od 3300 do 5300 K) i zimną (powyżej 5300 K). Nie narzuca żadnej: to decyzja projektowa. Kilka praktycznych wskazówek:

Kod barwy lamp

Producenci podają jakość barwy trzema cyframi: pierwsza to wskaźnik oddawania barw podzielony przez 10, a dwie kolejne to temperatura barwowa w setkach kelwinów. Na przykład 840 oznacza Ra ≥ 80 i 4000 K, a 930 oznacza Ra ≥ 90 i 3000 K. Ten kod widnieje na świetlówkach, tubach LED i w kartach wielu opraw.

Wskaźnik oddawania barw (CRI lub Ra)

Mierzy, jak wiernie źródło światła pokazuje barwy przedmiotów w porównaniu ze światłem odniesienia o tej samej temperaturze barwowej (ciałem czarnym poniżej 5000 K i światłem dziennym powyżej). Oblicza się go, oświetlając osiem znormalizowanych próbek barwnych (R1 do R8, barwy pastelowe) źródłem i światłem odniesienia i mierząc, jak bardzo zmienia się każda z nich. Ogólny wskaźnik Ra to średnia z ośmiu, w skali, w której 100 oznacza doskonałe oddawanie barw.

Źródło światłaTypowy Ra
Żarówka tradycyjna i halogenowa100
LED wysokiej jakości90–98
Standardowy LED80–85
Świetlówka trójpasmowa80–89
Lampa metalohalogenkowa (ceramiczna)80–95
Stara świetlówka (halofosforanowa)50–75
Rtęciówka40–50
Wysokoprężna lampa sodowa20–25
Niskoprężna lampa sodowaNie oddaje barw (światło monochromatyczne)

Jakiego Ra wymaga każde pomieszczenie

Minimalne wartości dla każdego zadania znajdziesz w tabeli poziomów natężenia oświetlenia, w kolumnie Ra.

Ograniczenia Ra: R9 i TM-30

Osiem próbek Ra to barwy mało nasycone, więc źródło może mieć wysoki Ra, a mimo to słabo oddawać intensywne czerwienie, które są właśnie słabym punktem wielu diod LED. Dlatego sprawdza się też wartość R9 (nasycona czerwień), jedną z dodatkowych próbek metody: LED o Ra 80 ma zwykle R9 między 0 a 20, a LED o Ra 95 przekracza 50. Dla sklepów mięsnych, warzywniaków, skóry ludzkiej (szpitale, studia telewizyjne) lub tekstyliów warto wymagać R9 > 50.

Metoda TM-30 organizacji IES (przyjęta też przez CIE jako wskaźnik wierności) wykorzystuje 99 próbek rzeczywistych barw i podaje dwie wartości: Rf, wierność, nowoczesny odpowiednik Ra, oraz Rg, gamę, która pokazuje, czy źródło nasyca barwy (Rg > 100), czy je przygasza (Rg < 100). Wykres wektorów barw pokazuje, które odcienie się przesuwają i w którą stronę.

Powtarzalność barwy między lampami: SDCM

Dwie diody LED z tym samym kodem 840 mogą mieć nieco inne odcienie, jedna lekko zielonkawy, druga lekko różowawy. Tolerancję wyraża się w krokach elipsy MacAdama (SDCM): przy 1 kroku różnica jest niezauważalna, przy 3 krokach ledwo widoczna przy bezpośrednim porównaniu, a od 5 wyraźnie widoczna w rzędzie opraw. Dla biur i sklepów zaleca się SDCM ≤ 3.

Temperatura barwowa, Duv i krzywa Plancka

Na wykresie chromatyczności CIE barwy ciała czarnego tworzą krzywą, krzywą Plancka. Większość źródeł nie leży dokładnie na niej: CCT to temperatura najbliższego punktu krzywej, a odległość od niej nazywa się Duv. Przy dodatnim Duv światło wpada w zieleń, przy ujemnym w róż lub magentę. Wartości od −0,006 do +0,006 uważa się za normalne białe światło.

Stosuje się też mired (mikro stopień odwrotny), \(10^6/T\), zwłaszcza w fotografii i filtrach korekcyjnych: postrzegane zmiany odcienia są bardziej równomierne w miredach niż w kelwinach. Przejście z 2700 na 3000 K (37 miredów) jest dużo bardziej widoczne niż z 6000 na 6500 K (13 miredów).

Zobacz też: poziomy natężenia oświetlenia i minimalny Ra, przelicznik luksów i lumenów, klasyfikacja opraw i obliczenia oświetlenia.