Kelwiny, światło ciepłe, neutralne lub zimne, CRI (Ra), R9, TM-30 i SDCM
Gorące ciało wysyła światło, którego barwa zależy tylko od jego temperatury: rozżarzone do czerwoności żelazo ma około 1000 K, płomień świecy około 1900 K, żarnik żarówki około 2700 K, a powierzchnia Słońca około 5800 K. Najbliższa temperatura barwowa (CCT) źródła to temperatura w kelwinach, do której trzeba by nagrzać takie idealne ciało („ciało doskonale czarne"), aby jego światło miało ten sam odcień. Paradoksalnie niskie temperatury dają światło ciepłe (pomarańczowe), a wysokie zimne (niebieskawe).
Temperatura barwowa opisuje tylko odcień białego światła. Nie mówi nic o jego jakości: dwie lampy 4000 K mogą oddawać barwy zupełnie inaczej. Do tego służy wskaźnik oddawania barw, opisany niżej.
Pokazana barwa to barwa ciała czarnego w tej temperaturze, dopasowana do ekranu z bielą odniesienia sRGB (6500 K). To przybliżenie: ekran, jego kalibracja i adaptacja oka zmieniają postrzeganie, a w prawdziwym pomieszczeniu oko po kilku minutach adaptuje się i widzi jako „białe" prawie każde światło między 2700 a 6500 K.
| Barwa | Temperatura | Odczucie | Typowe zastosowania |
|---|---|---|---|
| Bardzo ciepła | 1800–2400 K | Intymne, jak świeca lub lampa sodowa | Dekoracja, klimat restauracji, oświetlenie przyjazne zwierzętom i obserwatoriom |
| Ciepła | 2700–3000 K | Przytulne, relaksujące | Mieszkania, sypialnie, hotele, gastronomia, sklepy z odzieżą lub meblami |
| Neutralna | 3500–4500 K | Naturalne, zrównoważone | Biura, klasy, sklepy, szpitale, kuchnie, łazienki, współczesne oświetlenie drogowe |
| Zimna | 5000–6500 K | Pobudzające, techniczne, podobne do światła dziennego | Przemysł, warsztaty, laboratoria, kontrola wzrokowa, parkingi |
Norma PN-EN 12464-1 dzieli źródła na trzy grupy barw: ciepłą (poniżej 3300 K), pośrednią (od 3300 do 5300 K) i zimną (powyżej 5300 K). Nie narzuca żadnej: to decyzja projektowa. Kilka praktycznych wskazówek:
Producenci podają jakość barwy trzema cyframi: pierwsza to wskaźnik oddawania barw podzielony przez 10, a dwie kolejne to temperatura barwowa w setkach kelwinów. Na przykład 840 oznacza Ra ≥ 80 i 4000 K, a 930 oznacza Ra ≥ 90 i 3000 K. Ten kod widnieje na świetlówkach, tubach LED i w kartach wielu opraw.
Mierzy, jak wiernie źródło światła pokazuje barwy przedmiotów w porównaniu ze światłem odniesienia o tej samej temperaturze barwowej (ciałem czarnym poniżej 5000 K i światłem dziennym powyżej). Oblicza się go, oświetlając osiem znormalizowanych próbek barwnych (R1 do R8, barwy pastelowe) źródłem i światłem odniesienia i mierząc, jak bardzo zmienia się każda z nich. Ogólny wskaźnik Ra to średnia z ośmiu, w skali, w której 100 oznacza doskonałe oddawanie barw.
| Źródło światła | Typowy Ra |
|---|---|
| Żarówka tradycyjna i halogenowa | 100 |
| LED wysokiej jakości | 90–98 |
| Standardowy LED | 80–85 |
| Świetlówka trójpasmowa | 80–89 |
| Lampa metalohalogenkowa (ceramiczna) | 80–95 |
| Stara świetlówka (halofosforanowa) | 50–75 |
| Rtęciówka | 40–50 |
| Wysokoprężna lampa sodowa | 20–25 |
| Niskoprężna lampa sodowa | Nie oddaje barw (światło monochromatyczne) |
Minimalne wartości dla każdego zadania znajdziesz w tabeli poziomów natężenia oświetlenia, w kolumnie Ra.
Osiem próbek Ra to barwy mało nasycone, więc źródło może mieć wysoki Ra, a mimo to słabo oddawać intensywne czerwienie, które są właśnie słabym punktem wielu diod LED. Dlatego sprawdza się też wartość R9 (nasycona czerwień), jedną z dodatkowych próbek metody: LED o Ra 80 ma zwykle R9 między 0 a 20, a LED o Ra 95 przekracza 50. Dla sklepów mięsnych, warzywniaków, skóry ludzkiej (szpitale, studia telewizyjne) lub tekstyliów warto wymagać R9 > 50.
Metoda TM-30 organizacji IES (przyjęta też przez CIE jako wskaźnik wierności) wykorzystuje 99 próbek rzeczywistych barw i podaje dwie wartości: Rf, wierność, nowoczesny odpowiednik Ra, oraz Rg, gamę, która pokazuje, czy źródło nasyca barwy (Rg > 100), czy je przygasza (Rg < 100). Wykres wektorów barw pokazuje, które odcienie się przesuwają i w którą stronę.
Dwie diody LED z tym samym kodem 840 mogą mieć nieco inne odcienie, jedna lekko zielonkawy, druga lekko różowawy. Tolerancję wyraża się w krokach elipsy MacAdama (SDCM): przy 1 kroku różnica jest niezauważalna, przy 3 krokach ledwo widoczna przy bezpośrednim porównaniu, a od 5 wyraźnie widoczna w rzędzie opraw. Dla biur i sklepów zaleca się SDCM ≤ 3.
Na wykresie chromatyczności CIE barwy ciała czarnego tworzą krzywą, krzywą Plancka. Większość źródeł nie leży dokładnie na niej: CCT to temperatura najbliższego punktu krzywej, a odległość od niej nazywa się Duv. Przy dodatnim Duv światło wpada w zieleń, przy ujemnym w róż lub magentę. Wartości od −0,006 do +0,006 uważa się za normalne białe światło.
Stosuje się też mired (mikro stopień odwrotny), \(10^6/T\), zwłaszcza w fotografii i filtrach korekcyjnych: postrzegane zmiany odcienia są bardziej równomierne w miredach niż w kelwinach. Przejście z 2700 na 3000 K (37 miredów) jest dużo bardziej widoczne niż z 6000 na 6500 K (13 miredów).
Zobacz też: poziomy natężenia oświetlenia i minimalny Ra, przelicznik luksów i lumenów, klasyfikacja opraw i obliczenia oświetlenia.