Zasada działania, typy, budowa, montaż i wzorcowanie
Termopara to najczęściej stosowany czujnik temperatury w przemyśle: jest tania, wytrzymała, może być cienka jak włos i mierzy od −270 °C do ponad 2000 °C. Jej słabym punktem jest dokładność, która w dużej mierze zależy od doboru, montażu i okablowania. Ten poradnik podsumowuje to, co ważne. Do obliczeń użyj kalkulatora termopar.
Gdy w przewodniku występuje gradient temperatury, jego swobodne elektrony przemieszczają się od gorącego do zimnego końca i między końcami pojawia się małe napięcie. Napięcie to zależy od materiału: jeśli połączy się dwa różne przewodniki A i B na jednym końcu (spoina pomiarowa) i podgrzeje go, między wolnymi końcami pojawi się siła termoelektryczna zależna od różnicy temperatur. Odkrył ją Thomas Seebeck w 1821 roku.
\(S\) to współczynnik Seebecka pary, od kilku µV/°C do około 80 µV/°C. Ważny szczegół: siła termoelektryczna powstaje wzdłuż przewodów, tam gdzie występuje gradient temperatury, a nie w spoinie. Dlatego przewody muszą być jednorodne w całej gorącej strefie: zanieczyszczony lub zgnieciony odcinek wytwarza inne napięcie i zafałszowuje pomiar.
Norma IEC 60584-1 definiuje osiem typów oznaczonych literą. Zawsze najpierw podaje się przewód dodatni. Tabele charakterystyk wszystkich typów znajdziesz w kalkulatorze.
| Typ | Dodatni / ujemny | Praca ciągła | Krótkotrwale | µV/°C przy 100 / 500 / 1000 °C | Kolor IEC |
|---|---|---|---|---|---|
| K | Nikiel-chrom (chromel) / nikiel-aluminium (alumel) | od 0 do 1100 °C | od −180 do 1300 °C | 41 / 43 / 39 | zielony |
| J | Żelazo / miedź-nikiel (konstantan) | od 20 do 700 °C | od −180 do 750 °C | 54 / 56 / 59 | czarny |
| T | Miedź / miedź-nikiel (konstantan) | od −185 do 300 °C | od −250 do 400 °C | 47 / – / – | brązowy |
| E | Nikiel-chrom / miedź-nikiel | od 0 do 800 °C | od −40 do 900 °C | 68 / 81 / – | fioletowy |
| N | Nicrosil / Nisil | od 0 do 1150 °C | od −270 do 1300 °C | 30 / 38 / 39 | różowy |
| R | Platyna-13 % rod / platyna | od 0 do 1600 °C | od −50 do 1700 °C | 7,5 / 11 / 13 | pomarańczowy |
| S | Platyna-10 % rod / platyna | od 0 do 1550 °C | od −50 do 1750 °C | 7,3 / 9,9 / 11,5 | pomarańczowy |
| B | Platyna-30 % rod / platyna-6 % rod | od 100 do 1600 °C | od 0 do 1800 °C | 0,9 / 5 / 9 | szary |
Zakresy są orientacyjne: rzeczywista granica zależy od średnicy drutu, osłony i atmosfery (patrz niżej).
Najpopularniejszy dzięki szerokiemu zakresowi i niskiej cenie. Dobrze pracuje w atmosferze utleniającej lub obojętnej, ale ma trzy słabe strony: między około 250 a 600 °C wykazuje histerezę wynikającą z uporządkowania bliskiego zasięgu w sieci krystalicznej termoelektrody dodatniej, która może sięgać kilku stopni; w atmosferach ubogich w tlen (w zamkniętych, nieizolowanych osłonach) powyżej 800 °C pojawia się zielona zgnilizna, selektywnie utleniająca chrom; a powyżej 1000 °C dryfuje z czasem. Termoelektroda ujemna jest magnetyczna, co pomaga ustalić biegunowość.
Opracowany w latach 80., aby usunąć wady typu K. Więcej chromu i krzemu w dodatniej oraz więcej krzemu i magnezu w ujemnej termoelektrodzie tworzą ochronną warstwę tlenków i eliminują histerezę magnetyczną. Jest stabilniejszy w czasie i lepiej znosi promieniowanie jądrowe. Z płaszczem ze stopu typu Nicrobell zbliża się do stabilności typów platynowych za ułamek ich kosztu.
Duża siła termoelektryczna i niska cena. Znosi atmosfery redukujące i próżnię, ale żelazo szybko utlenia się powyżej około 550 °C i staje się kruche w niskich temperaturach przy wilgoci. W 770 °C żelazo zmienia strukturę magnetyczną i charakterystyka wykonuje skok, dlatego nie stosuje się go powyżej około 750 °C.
Najlepszy do niskich temperatur i laboratorium: bardzo dokładny między −200 a 200 °C. Termoelektroda dodatnia jest z miedzi, co ułatwia połączenia, ale jej wysoka przewodność cieplna może zafałszować pomiar krótkimi czujnikami. Powyżej 370 °C miedź się utlenia.
Ma największą czułość (do 81 µV/°C), przydatną przy pomiarze małych różnic temperatur. Dobrze pracuje w temperaturach kriogenicznych i w atmosferze utleniającej lub obojętnej. Nie jest magnetyczny.
Stabilne i dokładne do 1600 °C. Typ S przez dziesięciolecia był wzorcem międzynarodowej skali temperatur; typ R daje nieco więcej napięcia i jest preferowany w przemyśle. Ich wrogiem jest zanieczyszczenie: pary metali, krzem lub fosfor atakują czystą platynę termoelektrody ujemnej, dlatego chroni się je izolatorami i osłonami z alundu wysokiej czystości. W wysokiej temperaturze rod może dyfundować do termoelektrody ujemnej i obniżać napięcie.
Do najwyższych temperatur, do 1800 °C. Jego siła termoelektryczna jest prawie zerowa poniżej 50 °C, co daje ciekawą zaletę: praktycznie nie wymaga kompensacji spoiny odniesienia. Nie stosuje się go poniżej około 600 °C, bo sygnał jest zbyt mały.
W praktyce: typ K lub N do prawie wszystkiego do 1200 °C (N, gdy liczy się stabilność), T do niskich temperatur, J do starszych instalacji lub atmosfer redukujących do 700 °C, E gdy potrzeba dużego sygnału, R lub S do 1600 °C i B powyżej.
Im cieńszy drut, tym szybciej się starzeje. Zalecane górne granice dla termopar w osłonach (ASTM E230):
| Typ | 3,25 mm (8 AWG) | 1,63 mm (14 AWG) | 0,81 mm (20 AWG) | 0,51 mm (24 AWG) | 0,33 mm (28 AWG) | 0,25 mm (30 AWG) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| J | 760 °C | 590 °C | 480 °C | 370 °C | 370 °C | 320 °C |
| K i N | 1260 °C | 1090 °C | 980 °C | 870 °C | 870 °C | 760 °C |
| E | 870 °C | 650 °C | 540 °C | 430 °C | 430 °C | 370 °C |
| T | – | 370 °C | 260 °C | 200 °C | 200 °C | 150 °C |
| R i S | – | – | – | 1480 °C | – | – |
| B | – | – | – | 1700 °C | – | – |
Trwałość zależy też od temperatury: rzędu wielkości, w typach z metali nieszlachetnych każde 50 °C powyżej 500 °C skraca ją o połowę, a podwojenie średnicy drutu zwiększa ją 2–3-krotnie. Cykle nagrzewania i chłodzenia dodatkowo ją skracają.
| Spoina | Opis | Zalety | Wady |
|---|---|---|---|
| Odkryta | Przewody wystają z płaszcza bez ochrony. | Bardzo szybka odpowiedź. | Tylko do gazów niekorozyjnych bez ciśnienia. |
| Izolowana | Spoina zgrzana wewnątrz płaszcza, elektrycznie od niego odizolowana. | Chroniona i pływająca: odporna na pętle masy. Najczęstsza. | Wolniejsza odpowiedź. |
| Uziemiona | Spoina zgrzana z dnem płaszcza. | Około 50 % szybsza od izolowanej, wytrzymuje wysokie ciśnienie. | Połączona z ziemią: może zbierać zakłócenia i tworzyć pętle masy. |
Najczęstsza budowa przemysłowa: przewody umieszczone są w bezszwowym płaszczu metalowym wypełnionym sprasowanym tlenkiem magnezu (MgO), który izoluje je od siebie i od płaszcza. Produkuje się je w średnicach od 0,25 do około 10 mm; można je giąć i kształtować, są odporne na ciśnienie, drgania i agresywne środowiska. Rezystancja izolacji między przewodami a płaszczem musi przekraczać 100 MΩ w temperaturze otoczenia; jeśli spada, pojawiają się upływy fałszujące pomiar. MgO jest higroskopijny: źle uszczelniony koniec chłonie wilgoć i izolacja zanika.
| Izolacja | Temperatura pracy | Uwagi |
|---|---|---|
| PVC | od −30 do 105 °C | Tania, odporna na wilgoć. Przewody przedłużające i kompensacyjne. |
| PTFE (teflon) | od −75 do 250 °C (300 °C krótkotrwale) | Chemicznie obojętna, dobra odporność na wilgoć. |
| Lakierowane włókno szklane | od −50 do 480 °C | Bez lakieru do 540 °C, niektóre włókna do 800 °C. |
| Włókno ceramiczne lub krzemionkowe | do 1000 °C i więcej | Do pieców; słaba odporność na ścieranie. |
| Koraliki ceramiczne (alund, mulit) | do 1600–1800 °C | Do gołych drutów w osłonach ceramicznych. Alund wysokiej czystości przy platynie. |
Osłona chroni termoparę przed medium. Jej materiał dobiera się do temperatury i atmosfery; wartości w tabeli są orientacyjne dla pracy ciągłej w powietrzu.
| Materiał | Maks. temp. ok. | Utleniająca | Redukująca | Siarkowa | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| Stal nierdzewna AISI 304 / 316 | 800–870 °C | Dobra | Średnia | Średnia | Zastosowania ogólne. 316 lepiej znosi korozję. |
| Stal nierdzewna AISI 310 | 1100 °C | Dobra | Średnia | Średnia | Wysokie temperatury w powietrzu. |
| Stal nierdzewna AISI 446 | 1100 °C | Bardzo dobra | Dobra | Dobra | Dobra odporność na siarkę; krucha na zimno. |
| Inconel 600 | 1150 °C | Dobra | Średnia | Słaba | Najczęstszy w termoparach płaszczowych. Nie stosować z siarką powyżej około 550 °C. |
| Incoloy 800 | 1100 °C | Dobra | Średnia | Dobra | Lepiej niż Inconel znosi nawęglanie i siarkę. |
| Hastelloy X | 1200 °C | Bardzo dobra | Średnia | Bardzo dobra | Atmosfery utleniające z siarką. |
| Stop Ni-Cr-Si (Nicrobell) | 1250 °C | Bardzo dobra | Bardzo dobra | Średnia | Zaprojektowany dla K i N: taka sama rozszerzalność jak druty, brak zanieczyszczeń. |
| Mulit | 1600 °C | Dobra | Dobra | – | Dobra odporność na szok termiczny. Zawiera krzem: nie z platyną w wysokiej temperaturze. |
| Alund rekrystalizowany | 1800 °C | Bardzo dobra | Dobra | – | Gazoszczelny. Właściwy wybór dla termopar platynowych. |
| Węglik krzemu | 1500 °C | Średnia | Dobra | – | Bardzo odporny na ścieranie i szok termiczny; stosowany jako osłona zewnętrzna. |
Osłona termometryczna (tuleja) to osłona wykonana z pełnego materiału, wkręcana lub kołnierzowa do procesu. Pozwala wymienić czujnik bez otwierania procesu i wytrzymuje ciśnienie i przepływ, ale dodaje masy i spowalnia odpowiedź. Otwór musi być dopasowany do czujnika; kontakt poprawia się pastą termoprzewodzącą lub czujnikami sprężynowymi dociskanymi do dna.
Ponieważ termopara mierzy różnicę temperatur, trzeba znać temperaturę spoiny odniesienia (gdzie przewody przechodzą na miedź). Istnieją cztery metody:
Kompensacja działa tylko wtedy, gdy przewody termopary dochodzą do zacisków przyrządu. Dlatego stosuje się przewód przedłużający lub kompensacyjny, a nie miedź.
Dobry pomiar zależy bardziej od montażu niż od czujnika. Celem jest, by czujnik przyjął temperaturę medium, a nie swojego mocowania.
Definiuje się go jako czas, w którym czujnik osiąga 63,2 % skoku temperatury (stała czasowa). Zależy głównie od masy czujnika i od medium: w płynącej wodzie termopara płaszczowa 0,5 mm reaguje w setnych częściach sekundy, 3 mm w mniej niż sekundę, a 6–8 mm w kilka sekund; w nieruchomym powietrzu czasy rosną wielokrotnie. Spoina uziemiona reaguje około 50 % szybciej niż izolowana, a osłona termometryczna może dodać minuty.
Tolerancje normy dotyczą nowych termopar. W eksploatacji utlenianie, zanieczyszczenie i zmiany metalurgiczne powodują dryf siły termoelektrycznej, zwłaszcza w strefie gradientu. Dlatego laboratoryjne wzorcowanie używanej termopary nie zawsze ma sens: jeśli zmieni się głębokość zanurzenia, postarzała strefa znajdzie się gdzie indziej i błąd się zmieni. W praktyce termopary z metali nieszlachetnych wymienia się okresowo, a krytyczne sprawdza na miejscu czujnikiem wzorcowym obok czujnika.
| Objaw | Prawdopodobna przyczyna |
|---|---|
| Odczyt poza zakresem lub „przerwa czujnika” | Zerwany drut, luźne połączenie lub otwarta spoina. |
| Wskazuje temperaturę otoczenia | Zwarcie w przewodzie lub czujniku: nowa „spoina” jest w miejscu zwarcia. |
| Temperatura spada, gdy proces rośnie | Odwrócona biegunowość gdzieś w obwodzie. |
| Stały błąd kilku stopni | Typ termopary lub przewodu inny niż skonfigurowany, przejście na miedź lub przewód kompensacyjny w zbyt wysokiej temperaturze. |
| Niestabilny lub skaczący odczyt | Zakłócenia elektryczne, spoina uziemiona z pętlą masy lub wilgoć w izolacji mineralnej. |
| Powolny dryf w czasie | Starzenie termopary przez temperaturę lub zanieczyszczenie. Czas na wymianę. |
Nienormalnie wysoka rezystancja pętli wskazuje na druty przerzedzone u kresu życia, bardzo niska na zwarcie. Kalkulator podaje spodziewaną rezystancję przewodu.
Od 1 stycznia 1990 roku temperaturę definiuje ITS-90, która zastąpiła IPTS-68. Ustala odtwarzalne punkty stałe i przyrządy do interpolacji między nimi: termometry gazowe i prężności par helu w bardzo niskich temperaturach, platynowe termometry rezystancyjne między 13,8 K a 961,78 °C, a powyżej prawo promieniowania Plancka. Termopara typu S, wcześniej przyrząd definicyjny, stała się wzorcem wtórnym. Wszystkie obecne tabele termopar i Pt100 odnoszą się do tej skali.
| Punkt stały | T₉₀ (K) | t₉₀ (°C) |
|---|---|---|
| Punkt potrójny wodoru | 13,8033 | −259,3467 |
| Punkt potrójny neonu | 24,5561 | −248,5939 |
| Punkt potrójny tlenu | 54,3584 | −218,7916 |
| Punkt potrójny argonu | 83,8058 | −189,3442 |
| Punkt potrójny rtęci | 234,3156 | −38,8344 |
| Punkt potrójny wody | 273,16 | 0,01 |
| Punkt topnienia galu | 302,9146 | 29,7646 |
| Punkt krzepnięcia indu | 429,7485 | 156,5985 |
| Punkt krzepnięcia cyny | 505,078 | 231,928 |
| Punkt krzepnięcia cynku | 692,677 | 419,527 |
| Punkt krzepnięcia aluminium | 933,473 | 660,323 |
| Punkt krzepnięcia srebra | 1234,93 | 961,78 |
| Punkt krzepnięcia złota | 1337,33 | 1064,18 |
| Punkt krzepnięcia miedzi | 1357,77 | 1084,62 |
Powiązane narzędzia: kalkulator i tabele termopar, kolory przewodów, kalkulator Pt100 i przetworniki 4–20 mA.