PL

Termopary

Zasada działania, typy, budowa, montaż i wzorcowanie

Termopara to najczęściej stosowany czujnik temperatury w przemyśle: jest tania, wytrzymała, może być cienka jak włos i mierzy od −270 °C do ponad 2000 °C. Jej słabym punktem jest dokładność, która w dużej mierze zależy od doboru, montażu i okablowania. Ten poradnik podsumowuje to, co ważne. Do obliczeń użyj kalkulatora termopar.

Zasada działania: efekt Seebecka

Gdy w przewodniku występuje gradient temperatury, jego swobodne elektrony przemieszczają się od gorącego do zimnego końca i między końcami pojawia się małe napięcie. Napięcie to zależy od materiału: jeśli połączy się dwa różne przewodniki A i B na jednym końcu (spoina pomiarowa) i podgrzeje go, między wolnymi końcami pojawi się siła termoelektryczna zależna od różnicy temperatur. Odkrył ją Thomas Seebeck w 1821 roku.

\[ E = \int_{t_{\text{ref}}}^{t} \big(S_A(t) - S_B(t)\big)\,dt \;\approx\; S\,(t - t_{\text{ref}}) \]

\(S\) to współczynnik Seebecka pary, od kilku µV/°C do około 80 µV/°C. Ważny szczegół: siła termoelektryczna powstaje wzdłuż przewodów, tam gdzie występuje gradient temperatury, a nie w spoinie. Dlatego przewody muszą być jednorodne w całej gorącej strefie: zanieczyszczony lub zgnieciony odcinek wytwarza inne napięcie i zafałszowuje pomiar.

Trzy praktyczne prawa

  1. Obwód jednorodny: jednorodny przewodnik nie wytwarza wypadkowej siły termoelektrycznej, nawet jeśli przechodzi przez strefy o różnej temperaturze.
  2. Metale pośrednie: można wstawić dowolny inny metal (zaciski, złącza, miedź przyrządu) bez wpływu na pomiar, o ile oba jego końce mają tę samą temperaturę.
  3. Temperatury pośrednie: \(E(t_1, t_3) = E(t_1, t_2) + E(t_2, t_3)\). To umożliwia kompensację spoiny odniesienia i stosowanie tabel odniesionych do 0 °C.

Typy znormalizowane

Norma IEC 60584-1 definiuje osiem typów oznaczonych literą. Zawsze najpierw podaje się przewód dodatni. Tabele charakterystyk wszystkich typów znajdziesz w kalkulatorze.

TypDodatni / ujemnyPraca ciągłaKrótkotrwaleµV/°C przy 100 / 500 / 1000 °CKolor IEC
KNikiel-chrom (chromel) / nikiel-aluminium (alumel)od 0 do 1100 °Cod −180 do 1300 °C41 / 43 / 39zielony
JŻelazo / miedź-nikiel (konstantan)od 20 do 700 °Cod −180 do 750 °C54 / 56 / 59czarny
TMiedź / miedź-nikiel (konstantan)od −185 do 300 °Cod −250 do 400 °C47 / – / –brązowy
ENikiel-chrom / miedź-nikielod 0 do 800 °Cod −40 do 900 °C68 / 81 / –fioletowy
NNicrosil / Nisilod 0 do 1150 °Cod −270 do 1300 °C30 / 38 / 39różowy
RPlatyna-13 % rod / platynaod 0 do 1600 °Cod −50 do 1700 °C7,5 / 11 / 13pomarańczowy
SPlatyna-10 % rod / platynaod 0 do 1550 °Cod −50 do 1750 °C7,3 / 9,9 / 11,5pomarańczowy
BPlatyna-30 % rod / platyna-6 % rodod 100 do 1600 °Cod 0 do 1800 °C0,9 / 5 / 9szary

Zakresy są orientacyjne: rzeczywista granica zależy od średnicy drutu, osłony i atmosfery (patrz niżej).

Typ K

Najpopularniejszy dzięki szerokiemu zakresowi i niskiej cenie. Dobrze pracuje w atmosferze utleniającej lub obojętnej, ale ma trzy słabe strony: między około 250 a 600 °C wykazuje histerezę wynikającą z uporządkowania bliskiego zasięgu w sieci krystalicznej termoelektrody dodatniej, która może sięgać kilku stopni; w atmosferach ubogich w tlen (w zamkniętych, nieizolowanych osłonach) powyżej 800 °C pojawia się zielona zgnilizna, selektywnie utleniająca chrom; a powyżej 1000 °C dryfuje z czasem. Termoelektroda ujemna jest magnetyczna, co pomaga ustalić biegunowość.

Typ N

Opracowany w latach 80., aby usunąć wady typu K. Więcej chromu i krzemu w dodatniej oraz więcej krzemu i magnezu w ujemnej termoelektrodzie tworzą ochronną warstwę tlenków i eliminują histerezę magnetyczną. Jest stabilniejszy w czasie i lepiej znosi promieniowanie jądrowe. Z płaszczem ze stopu typu Nicrobell zbliża się do stabilności typów platynowych za ułamek ich kosztu.

Typ J

Duża siła termoelektryczna i niska cena. Znosi atmosfery redukujące i próżnię, ale żelazo szybko utlenia się powyżej około 550 °C i staje się kruche w niskich temperaturach przy wilgoci. W 770 °C żelazo zmienia strukturę magnetyczną i charakterystyka wykonuje skok, dlatego nie stosuje się go powyżej około 750 °C.

Typ T

Najlepszy do niskich temperatur i laboratorium: bardzo dokładny między −200 a 200 °C. Termoelektroda dodatnia jest z miedzi, co ułatwia połączenia, ale jej wysoka przewodność cieplna może zafałszować pomiar krótkimi czujnikami. Powyżej 370 °C miedź się utlenia.

Typ E

Ma największą czułość (do 81 µV/°C), przydatną przy pomiarze małych różnic temperatur. Dobrze pracuje w temperaturach kriogenicznych i w atmosferze utleniającej lub obojętnej. Nie jest magnetyczny.

Typy R i S (platynowe)

Stabilne i dokładne do 1600 °C. Typ S przez dziesięciolecia był wzorcem międzynarodowej skali temperatur; typ R daje nieco więcej napięcia i jest preferowany w przemyśle. Ich wrogiem jest zanieczyszczenie: pary metali, krzem lub fosfor atakują czystą platynę termoelektrody ujemnej, dlatego chroni się je izolatorami i osłonami z alundu wysokiej czystości. W wysokiej temperaturze rod może dyfundować do termoelektrody ujemnej i obniżać napięcie.

Typ B

Do najwyższych temperatur, do 1800 °C. Jego siła termoelektryczna jest prawie zerowa poniżej 50 °C, co daje ciekawą zaletę: praktycznie nie wymaga kompensacji spoiny odniesienia. Nie stosuje się go poniżej około 600 °C, bo sygnał jest zbyt mały.

Termopary nieznormalizowane

Jak dobrać termoparę

W praktyce: typ K lub N do prawie wszystkiego do 1200 °C (N, gdy liczy się stabilność), T do niskich temperatur, J do starszych instalacji lub atmosfer redukujących do 700 °C, E gdy potrzeba dużego sygnału, R lub S do 1600 °C i B powyżej.

Maksymalna temperatura w zależności od średnicy drutu

Im cieńszy drut, tym szybciej się starzeje. Zalecane górne granice dla termopar w osłonach (ASTM E230):

Typ3,25 mm (8 AWG)1,63 mm (14 AWG)0,81 mm (20 AWG)0,51 mm (24 AWG)0,33 mm (28 AWG)0,25 mm (30 AWG)
J760 °C590 °C480 °C370 °C370 °C320 °C
K i N1260 °C1090 °C980 °C870 °C870 °C760 °C
E870 °C650 °C540 °C430 °C430 °C370 °C
T–370 °C260 °C200 °C200 °C150 °C
R i S–––1480 °C––
B–––1700 °C––

Trwałość zależy też od temperatury: rzędu wielkości, w typach z metali nieszlachetnych każde 50 °C powyżej 500 °C skraca ją o połowę, a podwojenie średnicy drutu zwiększa ją 2–3-krotnie. Cykle nagrzewania i chłodzenia dodatkowo ją skracają.

Budowa

Rodzaj spoiny

SpoinaOpisZaletyWady
OdkrytaPrzewody wystają z płaszcza bez ochrony.Bardzo szybka odpowiedź.Tylko do gazów niekorozyjnych bez ciśnienia.
IzolowanaSpoina zgrzana wewnątrz płaszcza, elektrycznie od niego odizolowana.Chroniona i pływająca: odporna na pętle masy. Najczęstsza.Wolniejsza odpowiedź.
UziemionaSpoina zgrzana z dnem płaszcza.Około 50 % szybsza od izolowanej, wytrzymuje wysokie ciśnienie.Połączona z ziemią: może zbierać zakłócenia i tworzyć pętle masy.

Termopary płaszczowe (z izolacją mineralną)

Najczęstsza budowa przemysłowa: przewody umieszczone są w bezszwowym płaszczu metalowym wypełnionym sprasowanym tlenkiem magnezu (MgO), który izoluje je od siebie i od płaszcza. Produkuje się je w średnicach od 0,25 do około 10 mm; można je giąć i kształtować, są odporne na ciśnienie, drgania i agresywne środowiska. Rezystancja izolacji między przewodami a płaszczem musi przekraczać 100 MΩ w temperaturze otoczenia; jeśli spada, pojawiają się upływy fałszujące pomiar. MgO jest higroskopijny: źle uszczelniony koniec chłonie wilgoć i izolacja zanika.

Izolacje przewodów

IzolacjaTemperatura pracyUwagi
PVCod −30 do 105 °CTania, odporna na wilgoć. Przewody przedłużające i kompensacyjne.
PTFE (teflon)od −75 do 250 °C (300 °C krótkotrwale)Chemicznie obojętna, dobra odporność na wilgoć.
Lakierowane włókno szklaneod −50 do 480 °CBez lakieru do 540 °C, niektóre włókna do 800 °C.
Włókno ceramiczne lub krzemionkowedo 1000 °C i więcejDo pieców; słaba odporność na ścieranie.
Koraliki ceramiczne (alund, mulit)do 1600–1800 °CDo gołych drutów w osłonach ceramicznych. Alund wysokiej czystości przy platynie.

Osłony i osłony termometryczne

Osłona chroni termoparę przed medium. Jej materiał dobiera się do temperatury i atmosfery; wartości w tabeli są orientacyjne dla pracy ciągłej w powietrzu.

MateriałMaks. temp. ok.UtleniającaRedukującaSiarkowaUwagi
Stal nierdzewna AISI 304 / 316800–870 °CDobraŚredniaŚredniaZastosowania ogólne. 316 lepiej znosi korozję.
Stal nierdzewna AISI 3101100 °CDobraŚredniaŚredniaWysokie temperatury w powietrzu.
Stal nierdzewna AISI 4461100 °CBardzo dobraDobraDobraDobra odporność na siarkę; krucha na zimno.
Inconel 6001150 °CDobraŚredniaSłabaNajczęstszy w termoparach płaszczowych. Nie stosować z siarką powyżej około 550 °C.
Incoloy 8001100 °CDobraŚredniaDobraLepiej niż Inconel znosi nawęglanie i siarkę.
Hastelloy X1200 °CBardzo dobraŚredniaBardzo dobraAtmosfery utleniające z siarką.
Stop Ni-Cr-Si (Nicrobell)1250 °CBardzo dobraBardzo dobraŚredniaZaprojektowany dla K i N: taka sama rozszerzalność jak druty, brak zanieczyszczeń.
Mulit1600 °CDobraDobra–Dobra odporność na szok termiczny. Zawiera krzem: nie z platyną w wysokiej temperaturze.
Alund rekrystalizowany1800 °CBardzo dobraDobra–Gazoszczelny. Właściwy wybór dla termopar platynowych.
Węglik krzemu1500 °CŚredniaDobra–Bardzo odporny na ścieranie i szok termiczny; stosowany jako osłona zewnętrzna.

Osłona termometryczna (tuleja) to osłona wykonana z pełnego materiału, wkręcana lub kołnierzowa do procesu. Pozwala wymienić czujnik bez otwierania procesu i wytrzymuje ciśnienie i przepływ, ale dodaje masy i spowalnia odpowiedź. Otwór musi być dopasowany do czujnika; kontakt poprawia się pastą termoprzewodzącą lub czujnikami sprężynowymi dociskanymi do dna.

Kompensacja spoiny odniesienia

Ponieważ termopara mierzy różnicę temperatur, trzeba znać temperaturę spoiny odniesienia (gdzie przewody przechodzą na miedź). Istnieją cztery metody:

Kompensacja działa tylko wtedy, gdy przewody termopary dochodzą do zacisków przyrządu. Dlatego stosuje się przewód przedłużający lub kompensacyjny, a nie miedź.

Montaż

Dobry pomiar zależy bardziej od montażu niż od czujnika. Celem jest, by czujnik przyjął temperaturę medium, a nie swojego mocowania.

Czas odpowiedzi

Definiuje się go jako czas, w którym czujnik osiąga 63,2 % skoku temperatury (stała czasowa). Zależy głównie od masy czujnika i od medium: w płynącej wodzie termopara płaszczowa 0,5 mm reaguje w setnych częściach sekundy, 3 mm w mniej niż sekundę, a 6–8 mm w kilka sekund; w nieruchomym powietrzu czasy rosną wielokrotnie. Spoina uziemiona reaguje około 50 % szybciej niż izolowana, a osłona termometryczna może dodać minuty.

Temperatura średnia z kilku termopar

Wzorcowanie, dryf i usterki

Tolerancje normy dotyczą nowych termopar. W eksploatacji utlenianie, zanieczyszczenie i zmiany metalurgiczne powodują dryf siły termoelektrycznej, zwłaszcza w strefie gradientu. Dlatego laboratoryjne wzorcowanie używanej termopary nie zawsze ma sens: jeśli zmieni się głębokość zanurzenia, postarzała strefa znajdzie się gdzie indziej i błąd się zmieni. W praktyce termopary z metali nieszlachetnych wymienia się okresowo, a krytyczne sprawdza na miejscu czujnikiem wzorcowym obok czujnika.

Typowe objawy i przyczyny

ObjawPrawdopodobna przyczyna
Odczyt poza zakresem lub „przerwa czujnika”Zerwany drut, luźne połączenie lub otwarta spoina.
Wskazuje temperaturę otoczeniaZwarcie w przewodzie lub czujniku: nowa „spoina” jest w miejscu zwarcia.
Temperatura spada, gdy proces rośnieOdwrócona biegunowość gdzieś w obwodzie.
Stały błąd kilku stopniTyp termopary lub przewodu inny niż skonfigurowany, przejście na miedź lub przewód kompensacyjny w zbyt wysokiej temperaturze.
Niestabilny lub skaczący odczytZakłócenia elektryczne, spoina uziemiona z pętlą masy lub wilgoć w izolacji mineralnej.
Powolny dryf w czasieStarzenie termopary przez temperaturę lub zanieczyszczenie. Czas na wymianę.

Nienormalnie wysoka rezystancja pętli wskazuje na druty przerzedzone u kresu życia, bardzo niska na zwarcie. Kalkulator podaje spodziewaną rezystancję przewodu.

Międzynarodowa Skala Temperatur ITS-90

Od 1 stycznia 1990 roku temperaturę definiuje ITS-90, która zastąpiła IPTS-68. Ustala odtwarzalne punkty stałe i przyrządy do interpolacji między nimi: termometry gazowe i prężności par helu w bardzo niskich temperaturach, platynowe termometry rezystancyjne między 13,8 K a 961,78 °C, a powyżej prawo promieniowania Plancka. Termopara typu S, wcześniej przyrząd definicyjny, stała się wzorcem wtórnym. Wszystkie obecne tabele termopar i Pt100 odnoszą się do tej skali.

Punkt stałyT₉₀ (K)t₉₀ (°C)
Punkt potrójny wodoru13,8033−259,3467
Punkt potrójny neonu24,5561−248,5939
Punkt potrójny tlenu54,3584−218,7916
Punkt potrójny argonu83,8058−189,3442
Punkt potrójny rtęci234,3156−38,8344
Punkt potrójny wody273,160,01
Punkt topnienia galu302,914629,7646
Punkt krzepnięcia indu429,7485156,5985
Punkt krzepnięcia cyny505,078231,928
Punkt krzepnięcia cynku692,677419,527
Punkt krzepnięcia aluminium933,473660,323
Punkt krzepnięcia srebra1234,93961,78
Punkt krzepnięcia złota1337,331064,18
Punkt krzepnięcia miedzi1357,771084,62

Powiązane narzędzia: kalkulator i tabele termopar, kolory przewodów, kalkulator Pt100 i przetworniki 4–20 mA.