Mikrometr, rezystancja i masa oraz ile emalii odjąć zależnie od średnicy i stopnia
Zanim zaczniesz szukać zamienników albo zamawiać drut, musisz znać średnicę miedzi w uzwojeniu. Mały błąd pomiaru mocno odbija się na przekroju, bo ten zależy od kwadratu średnicy: pomylenie drutu 0,50 mm z drutem 0,55 mm to 21 % różnicy w miedzi. Najczęstszy błąd to zmierzyć drut razem z emalią i uznać ten wynik za średnicę miedzi albo zawsze odejmować tyle samo.
| Przyrząd | Do czego się nadaje |
|---|---|
| Mikrometr zewnętrzny (0,01 mm) | Właściwe narzędzie. Dla drutu poniżej 0,2 mm lepszy jest mikrometr 0,001 mm, bo jedna setna to już 5 % średnicy. |
| Suwmiarka | Nawet jeśli pokazuje setne, jej rzeczywista dokładność to około ±0,02–0,03 mm. Wystarczy orientacyjnie przy grubym drucie, ale nie odróżni 0,50 od 0,53. |
| Wzornik do drutu (płytka ze szczelinami) | Podaje numer AWG lub SWG gołego drutu. Drut emaliowany wchodzi dopiero w grubszą szczelinę, więc wynik jest zawyżony. |
| Omomierz lub mostek | Daje przekrój miedzi, bez wpływu emalii. Wymaga długiego odcinka i dobrego pomiaru małych rezystancji. |
| Waga precyzyjna | Przy znanej długości daje przekrój. Przydatna przy cienkim drucie w dużej ilości. |
Bez mikrometru nawiń 20 zwojów ciasno obok siebie na śrubę, zmierz długość suwmiarką i podziel przez 20. Błąd suwmiarki rozkłada się na zwoje. Wynik to średnica z emalią i wychodzi nieco za duży, bo między zwojami zawsze zostają małe szczeliny.
Są dwie drogi i obie są dobre, jeśli wykona się je starannie:
Emalia nie ma stałej grubości ani nie jest stałym procentem średnicy. Norma IEC 60317 określa dla każdej średnicy nominalnej minimalny przyrost i maksymalną średnicę zewnętrzną; obie rosną ze średnicą, ale znacznie wolniej niż ona. Dlatego w cienkim drucie emalia to duża część średnicy, a w grubym – mała.
Są też trzy stopnie emalii. Im wyższy stopień, tym więcej warstw i lepsza izolacja:
Stopnie się nie nakładają: średnica zewnętrzna stopnia 2 zaczyna się tam, gdzie kończy się stopień 1. W amerykańskiej normie NEMA MW 1000 single build, heavy build i triple build odpowiadają mniej więcej stopniom 1, 2 i 3.
| Nominalna (mm) | Stopień 1 (mm) | Stopień 2 (mm) | Stopień 3 (mm) | Maks. przyrost, stopień 2 |
|---|---|---|---|---|
| 0,10 | 0,108 – 0,117 | 0,118 – 0,125 | 0,126 – 0,132 | 25 % |
| 0,20 | 0,214 – 0,226 | 0,227 – 0,239 | 0,240 – 0,252 | 19,5 % |
| 0,30 | 0,319 – 0,334 | 0,335 – 0,352 | 0,353 – 0,369 | 17,3 % |
| 0,40 | 0,421 – 0,439 | 0,440 – 0,459 | 0,460 – 0,478 | 14,8 % |
| 0,50 | 0,524 – 0,544 | 0,545 – 0,566 | 0,567 – 0,587 | 13,2 % |
| 0,71 | ≈ 0,738 – 0,762 | ≈ 0,763 – 0,789 | ≈ 0,790 – 0,813 | ≈ 11 % |
| 1,00 | ≈ 1,032 – 1,062 | ≈ 1,063 – 1,094 | ≈ 1,095 – 1,121 | ≈ 9,4 % |
| 1,50 | ≈ 1,535 – 1,570 | ≈ 1,571 – 1,606 | ≈ 1,607 – 1,637 | ≈ 7,1 % |
| 2,00 | ≈ 2,038 – 2,074 | ≈ 2,075 – 2,112 | ≈ 2,113 – 2,144 | ≈ 5,6 % |
Średnice zewnętrzne z emalią, od minimum do maksimum. Do 0,50 mm według karty IEC 60317 producenta drutu; powyżej – wartości przybliżone z tej samej normy. Każdy producent mieści się w tych granicach: jeśli masz szpulę, decyduje jej etykieta lub karta katalogowa.
Dlatego stałe warsztatowe reguły zawodzą:
W silniku drut mierzy 0,56 mm z emalią. Po odjęciu 0,05 mm zostałoby 0,51 mm. Według tabeli 0,56 mieści się w stopniu 2 drutu 0,50 mm (od 0,545 do 0,566), ale też w stopniu 1 drutu 0,53 mm. W silniku normą jest stopień 2, a 0,53 rzadko bywa w warsztatach, więc to drut 0,50 mm. Dla pewności: 10 m drutu 0,50 mm powinno mieć około 0,88 Ω w 20 °C, a drutu 0,53 mm około 0,78 Ω.
Rezystancja zależy tylko od miedzi, więc emalia nie ma znaczenia. Zmierz długi odcinek o znanej długości, np. krążek 10 m albo cewkę o znanej długości drutu, i oblicz przekrój:
\[ S = \frac{\rho_{20}\, L}{R_{20}} \qquad d = \sqrt{\frac{4\,S}{\pi}} \]
Gdzie ρ20 = 0,017241 Ω·mm²/m to rezystywność miedzi w 20 °C, L w metrach, a R w omach.
Jeśli drut nie ma 20 °C, najpierw skoryguj rezystancję:
\[ R_{20} = \frac{R_T}{1 + 0{,}00393\,(T - 20)} \]
Na przykład 10 m o rezystancji 0,900 Ω w 25 °C: R20 = 0,883 Ω, S = 0,195 mm² i d = 0,499 mm. To drut 0,50 mm.
Na krótkich odcinkach rezystancja jest tak mała, że przewody miernika mają duży wpływ. Zewrzyj sondy i odejmij odczyt albo użyj miernika czteroprzewodowego. Zeskrob emalię na końcach, żeby styk był dobry.
Miedź waży 8,89 g/cm³. Z długością w metrach i masą w gramach:
\[ S\,(\text{mm}^2) = \frac{m}{8{,}89\, L} \]
Emalia też ma masę, więc przekrój wychodzi nieco za duży: niewiele przy grubym drucie, sporo przy cienkim. Przydaje się, by ustalić drut w cewce o znanej masie i długości, albo odwrotnie – oszacować, ile drutu zostało na szpuli.
Numer AWG dotyczy gołej miedzi, tak jak średnica IEC. Drut AWG 24 ma 0,511 mm miedzi; z emalią heavy build mierzy około 0,55–0,56 mm, co łatwo pomylić z AWG 23, jeśli nie odejmie się emalii. Przejście od średnicy miedzi do numeru:
\[ n = 36 - 39\,\frac{\ln(d/0{,}127)}{\ln 92} \]
Każdy numer zmienia przekrój o 26 %, a trzy numery podwajają go lub zmniejszają o połowę. Pomyłka o numer AWG to większy błąd niż pomyłka o setną w systemie metrycznym.