PL

Aparaty zabezpieczające

Od drutu ołowianego do wyłącznika półprzewodnikowego: co robi każdy i dlaczego go zastąpiono

Gdy tylko zaczęto rozprowadzać energię elektryczną, pojawiły się też pożary i spalone kable. Każdy aparat w tym przewodniku odpowiada na ograniczenie poprzedniego: od topiącego się kawałka ołowiu po wyłącznik działający w mikrosekundach.

Jeśli znajdziesz instalację z drutem topikowym, nie przerabiaj jej samodzielnie ani nie wkładaj grubszego drutu czy monety: to likwiduje ochronę i może wywołać pożar. Zleć przegląd uprawnionemu elektrykowi.

Oś czasu

Daty są przybliżone, ponieważ każda technika upowszechniała się latami:

OkresAparatCo wniósł
Około 1880Ołowiany drut topikowyPierwsza ochrona sieci oświetleniowych, np. Edisona.
Koniec XIX w.Otwarte wyłączniki z różkami łukowymiAparaty wielokrotnego użytku, ale z łukami na wolnym powietrzu.
Około 1900Wyłączniki olejoweOlej gasi i izoluje łuk: otwiera drogę do średniego i wysokiego napięcia.
Początek XX w.Wkładki topikowe i przekaźniki elektromechaniczneZamknięta wkładka z piaskiem; tarcza indukcyjna z czasem zależnym.
1924Wyłącznik miniaturowy Hugona StotzaMożna go załączyć ponownie bez wymiany: zasada dzisiejszego aparatu.
Połowa XX w.Wyłączniki pneumatyczne i kompaktoweWiększa moc bez palnego oleju.
Lata 50.SF₆Gaz bardzo szybko odzyskujący izolacyjność. Pierwsze zastosowania w latach 1953-1956.
Lata 60.Nowoczesny wyłącznik różnicowoprądowy i próżniaDalziel przedstawia GFCI w 1961 r.; próżnia dominuje w średnim napięciu.
Lata 80.Przekaźniki cyfrowe i wyzwalacze elektroniczneNastawne charakterystyki, rejestracja zwarć i komunikacja.
2013Detektor łuku AFDD (IEC 62606)Wykrywa łuki w uszkodzonych kablach, które nie uruchamiają wyłącznika.
DziśPółprzewodniki i alternatywy dla SF₆Wyłączanie w mikrosekundach bez łuku; gazy o mniejszym wpływie na klimat i próżnia.

Daty wyłącznika miniaturowego, SF₆ i GFCI porównano z publicznymi źródłami; pozostałe są przybliżeniami historycznymi.

Drut topikowy: „ołów”

To najprostsza idea: kawałek przewodnika, który nagrzewa się szybciej niż instalacja i topi się. W Hiszpanii nadal mówi się „han saltado los plomos” (wyskoczył ołów). W końcu XIX wieku W. H. Preece zbadał prąd topiący drut i podał regułę cytowaną do dziś:

\[ I = a\,d^{3/2} \]

Przy d w mm, a wynosi 80 dla miedzi i 10,8 dla ołowiu. Drut ołowiany 1 mm topi się przy około 11 A, a miedziany o tej samej średnicy przy około 80 A. Dlatego włożenie drutu miedzianego jest tak niebezpieczne: bezpiecznik wytrzymuje więcej niż kabel, który ma chronić.

Jego wady tłumaczą dalszy rozwój: prąd topienia zależy od montażu, utlenienia i temperatury; można go zastąpić grubszym; stopiony metal rozpryskuje się, a przy dużym prądzie drut nadal przewodzi przez łuk. Jego charakterystykę zobaczysz w narzędziu charakterystyk.

Od wkładki do dzisiejszego bezpiecznika

Rozwiązaniem było zamknięcie elementu w korpusie z ceramiki lub szkła wypełnionym piaskiem kwarcowym. Przy topieniu piasek pochłania ciepło i zamienia parę metalu w materiał izolujący. Przewężenia elementu tworzą kilka łuków szeregowych, a wyłączenie następuje przed pierwszym szczytem: bezpiecznik jest naturalnym ogranicznikiem.

Nadal nie jest przestarzały. Ma bardzo dużą zdolność wyłączania przy małych wymiarach, nie wymaga konserwacji i nie ma mechanizmów, które mogłyby się zaciąć. Jego wady to konieczność wymiany oraz możliwość przepalenia tylko jednej fazy, przez co silnik trójfazowy pracuje na dwóch. Mimo to gG i aM nadal są powszechne na zasilaniu głównym i przy silnikach.

Wyłączniki, wyłączniki kompaktowe i przekaźniki

Wyłącznik łączy dwa mechanizmy: bimetal, który powoli się wygina i chroni przed przeciążeniem, oraz cewkę z rdzeniem, która działa natychmiast przy zwarciu. Patent Hugona Stotza z 1924 r. uczynił go małym i gotowym do ponownego załączenia. Wyłączniki kompaktowe i otwarte stosują tę samą ideę do większych prądów, z coraz większą regulacją.

Przekaźniki robiły to samo osobno: przekaźnik mierzy, a inny aparat wyłącza. Przekaźnik z tarczą indukcyjną, podobny do starego licznika, w naturalny sposób daje czas zależny. Jego cyfrowy następca, IED, łączy wszystkie funkcje w jednym urządzeniu, zapisuje oscylogramy zwarć i komunikuje się protokołami takimi jak IEC 61850.

Gaszenie łuku w średnim i wysokim napięciu

Przy wyższych napięciach problemem jest łuk. Najpierw próbowano oleju, który dobrze gasi, ale może się palić i wymaga konserwacji. Potem przyszło sprężone powietrze, bardzo głośne i z dużymi instalacjami, a następnie SF₆ o dużej wytrzymałości elektrycznej.

W średnim napięciu zwyciężyła próżnia: łuk nie ma gazu do jonizacji, gaśnie w pierwszym zerze, a komory służą długo. SF₆, szeroko stosowany w wysokim napięciu, jest silnym gazem cieplarnianym, dlatego trend polega na zastępowaniu go mieszaninami alternatywnymi lub próżnią.

Inne zagrożenia, inne aparaty

Zwarcie to nie jedyne niebezpieczeństwo. Wyłącznik różnicowoprądowy porównuje prąd płynący tam i z powrotem, aby wykryć upływy rzędu miliamperów, których wyłącznik nadprądowy nigdy by nie zauważył. Ogranicznik przepięć odprowadza szczyty od piorunów i łączeń. AFDD rozpoznaje kształt prądu łuku w uszkodzonym kablu. W silnikach czujniki PTC mierzą temperaturę uzwojenia, a wyłączniki silnikowe łączą funkcję termiczną i elektromagnetyczną w jednym aparacie.

Przed czym chroni każdy

AparatChroni przedNie chroni przed
Bezpiecznik gGPrzeciążeniem i zwarciemMałymi upływami do ziemi, zanikiem fazy.
Bezpiecznik aMZwarciemPrzeciążeniem.
Wyłącznik nadprądowyPrzeciążeniem i zwarciemDotykiem człowieka, małymi upływami.
Wyłącznik różnicowoprądowy bez członu nadprądowegoUpływami do ziemiPrzeciążeniem i zwarciem międzyfazowym.
Przekaźnik termicznyPrzeciążeniem silnika i często zanikiem fazyZwarciem.
AFDDŁukami szeregowymi i równoległymi w kablachPrzeciążeniami i zwarciami: uzupełnia inne zabezpieczenia.
Ogranicznik przepięćKrótkimi szczytami napięciaPrzetężeniami i długotrwałymi przepięciami.

Ochrona instalacji to zawsze kombinacja. Aby dobrze ją nastawić, najpierw oblicz prąd w każdym punkcie, a potem sprawdź charakterystyki.

Dawne aparaty w dzisiejszej instalacji

Dalej: Charakterystyki zabezpieczeń, Zdolność wyłączania i otwieranie i Zwarcie przy DC i AC.