Od drutu ołowianego do wyłącznika półprzewodnikowego: co robi każdy i dlaczego go zastąpiono
Gdy tylko zaczęto rozprowadzać energię elektryczną, pojawiły się też pożary i spalone kable. Każdy aparat w tym przewodniku odpowiada na ograniczenie poprzedniego: od topiącego się kawałka ołowiu po wyłącznik działający w mikrosekundach.
Daty są przybliżone, ponieważ każda technika upowszechniała się latami:
| Okres | Aparat | Co wniósł |
|---|---|---|
| Około 1880 | Ołowiany drut topikowy | Pierwsza ochrona sieci oświetleniowych, np. Edisona. |
| Koniec XIX w. | Otwarte wyłączniki z różkami łukowymi | Aparaty wielokrotnego użytku, ale z łukami na wolnym powietrzu. |
| Około 1900 | Wyłączniki olejowe | Olej gasi i izoluje łuk: otwiera drogę do średniego i wysokiego napięcia. |
| Początek XX w. | Wkładki topikowe i przekaźniki elektromechaniczne | Zamknięta wkładka z piaskiem; tarcza indukcyjna z czasem zależnym. |
| 1924 | Wyłącznik miniaturowy Hugona Stotza | Można go załączyć ponownie bez wymiany: zasada dzisiejszego aparatu. |
| Połowa XX w. | Wyłączniki pneumatyczne i kompaktowe | Większa moc bez palnego oleju. |
| Lata 50. | SF₆ | Gaz bardzo szybko odzyskujący izolacyjność. Pierwsze zastosowania w latach 1953-1956. |
| Lata 60. | Nowoczesny wyłącznik różnicowoprądowy i próżnia | Dalziel przedstawia GFCI w 1961 r.; próżnia dominuje w średnim napięciu. |
| Lata 80. | Przekaźniki cyfrowe i wyzwalacze elektroniczne | Nastawne charakterystyki, rejestracja zwarć i komunikacja. |
| 2013 | Detektor łuku AFDD (IEC 62606) | Wykrywa łuki w uszkodzonych kablach, które nie uruchamiają wyłącznika. |
| Dziś | Półprzewodniki i alternatywy dla SF₆ | Wyłączanie w mikrosekundach bez łuku; gazy o mniejszym wpływie na klimat i próżnia. |
Daty wyłącznika miniaturowego, SF₆ i GFCI porównano z publicznymi źródłami; pozostałe są przybliżeniami historycznymi.
To najprostsza idea: kawałek przewodnika, który nagrzewa się szybciej niż instalacja i topi się. W Hiszpanii nadal mówi się „han saltado los plomos” (wyskoczył ołów). W końcu XIX wieku W. H. Preece zbadał prąd topiący drut i podał regułę cytowaną do dziś:
Przy d w mm, a wynosi 80 dla miedzi i 10,8 dla ołowiu. Drut ołowiany 1 mm topi się przy około 11 A, a miedziany o tej samej średnicy przy około 80 A. Dlatego włożenie drutu miedzianego jest tak niebezpieczne: bezpiecznik wytrzymuje więcej niż kabel, który ma chronić.
Jego wady tłumaczą dalszy rozwój: prąd topienia zależy od montażu, utlenienia i temperatury; można go zastąpić grubszym; stopiony metal rozpryskuje się, a przy dużym prądzie drut nadal przewodzi przez łuk. Jego charakterystykę zobaczysz w narzędziu charakterystyk.
Rozwiązaniem było zamknięcie elementu w korpusie z ceramiki lub szkła wypełnionym piaskiem kwarcowym. Przy topieniu piasek pochłania ciepło i zamienia parę metalu w materiał izolujący. Przewężenia elementu tworzą kilka łuków szeregowych, a wyłączenie następuje przed pierwszym szczytem: bezpiecznik jest naturalnym ogranicznikiem.
Nadal nie jest przestarzały. Ma bardzo dużą zdolność wyłączania przy małych wymiarach, nie wymaga konserwacji i nie ma mechanizmów, które mogłyby się zaciąć. Jego wady to konieczność wymiany oraz możliwość przepalenia tylko jednej fazy, przez co silnik trójfazowy pracuje na dwóch. Mimo to gG i aM nadal są powszechne na zasilaniu głównym i przy silnikach.
Wyłącznik łączy dwa mechanizmy: bimetal, który powoli się wygina i chroni przed przeciążeniem, oraz cewkę z rdzeniem, która działa natychmiast przy zwarciu. Patent Hugona Stotza z 1924 r. uczynił go małym i gotowym do ponownego załączenia. Wyłączniki kompaktowe i otwarte stosują tę samą ideę do większych prądów, z coraz większą regulacją.
Przekaźniki robiły to samo osobno: przekaźnik mierzy, a inny aparat wyłącza. Przekaźnik z tarczą indukcyjną, podobny do starego licznika, w naturalny sposób daje czas zależny. Jego cyfrowy następca, IED, łączy wszystkie funkcje w jednym urządzeniu, zapisuje oscylogramy zwarć i komunikuje się protokołami takimi jak IEC 61850.
Przy wyższych napięciach problemem jest łuk. Najpierw próbowano oleju, który dobrze gasi, ale może się palić i wymaga konserwacji. Potem przyszło sprężone powietrze, bardzo głośne i z dużymi instalacjami, a następnie SF₆ o dużej wytrzymałości elektrycznej.
W średnim napięciu zwyciężyła próżnia: łuk nie ma gazu do jonizacji, gaśnie w pierwszym zerze, a komory służą długo. SF₆, szeroko stosowany w wysokim napięciu, jest silnym gazem cieplarnianym, dlatego trend polega na zastępowaniu go mieszaninami alternatywnymi lub próżnią.
Zwarcie to nie jedyne niebezpieczeństwo. Wyłącznik różnicowoprądowy porównuje prąd płynący tam i z powrotem, aby wykryć upływy rzędu miliamperów, których wyłącznik nadprądowy nigdy by nie zauważył. Ogranicznik przepięć odprowadza szczyty od piorunów i łączeń. AFDD rozpoznaje kształt prądu łuku w uszkodzonym kablu. W silnikach czujniki PTC mierzą temperaturę uzwojenia, a wyłączniki silnikowe łączą funkcję termiczną i elektromagnetyczną w jednym aparacie.
| Aparat | Chroni przed | Nie chroni przed |
|---|---|---|
| Bezpiecznik gG | Przeciążeniem i zwarciem | Małymi upływami do ziemi, zanikiem fazy. |
| Bezpiecznik aM | Zwarciem | Przeciążeniem. |
| Wyłącznik nadprądowy | Przeciążeniem i zwarciem | Dotykiem człowieka, małymi upływami. |
| Wyłącznik różnicowoprądowy bez członu nadprądowego | Upływami do ziemi | Przeciążeniem i zwarciem międzyfazowym. |
| Przekaźnik termiczny | Przeciążeniem silnika i często zanikiem fazy | Zwarciem. |
| AFDD | Łukami szeregowymi i równoległymi w kablach | Przeciążeniami i zwarciami: uzupełnia inne zabezpieczenia. |
| Ogranicznik przepięć | Krótkimi szczytami napięcia | Przetężeniami i długotrwałymi przepięciami. |
Ochrona instalacji to zawsze kombinacja. Aby dobrze ją nastawić, najpierw oblicz prąd w każdym punkcie, a potem sprawdź charakterystyki.
Dalej: Charakterystyki zabezpieczeń, Zdolność wyłączania i otwieranie i Zwarcie przy DC i AC.