PL

Zwarcie przy DC i AC

Co dzieje się w pierwszych milisekundach i od której chwili zależy najgorszy przypadek

Zwarcie to droga o bardzo małej impedancji między punktami pod napięciem. Prąd ogranicza tylko to, co znajduje się na tej drodze: źródło, transformator i kable. Ważna jest nie tylko wartość końcowa, lecz także sposób jej osiągnięcia, ponieważ każde sprawdzenie aparatu zabezpieczającego używa innej wartości.

Wszystko, co następuje, zobaczysz w symulatorze stanu przejściowego zwarcia.

Obwód, który wszystko podsumowuje

Na pierwsze chwile wystarczy prosty model: źródło z szeregową rezystancją R i indukcyjnością L. Indukcyjność nie pozwala prądowi zmienić się skokowo. Z tego wynika cały stan przejściowy, zarówno przy DC, jak i AC.

Przy prądzie stałym

\[ U = R\,i + L\frac{di}{dt} \quad\Rightarrow\quad i(t) = I_k + (I_0 - I_k)\,e^{-t/\tau} \]
\[ I_k = \frac{U}{R} \qquad \tau = \frac{L}{R} \qquad \left.\frac{di}{dt}\right|_{t=0} = \frac{U - R\,I_0}{L} \]

Prąd narasta wykładniczo od wartości wcześniejszej do Ik = U/R. Nigdy jej nie przekracza, a ponieważ źródło się nie zmienia, chwila zwarcia nie ma znaczenia: przy DC żadne t₀ nie jest gorsze od innego.

Nie czyni to wyłączania łatwiejszym. Prąd płynie stale w tym samym kierunku i nie przechodzi przez zero, więc aparat musi wymusić jego spadek. W akumulatorach rezystancja jest tak mała, że prąd może być ogromny nawet przy niewielkim napięciu; długa linia lub cewka wydłużają τ i dają więcej energii do rozproszenia przy otwieraniu.

Przykład. U = 110 V, R = 20 mΩ, L = 200 µH, bez prądu wcześniejszego. Ik = 110/0,020 = 5,5 kA; τ = 200 µH/20 mΩ = 10 ms; początkowy wzrost to U/L = 550 A/ms. Po 2 ms jest już 5,5·(1 − e−0,2) ≈ 1 kA.

Przy prądzie przemiennym

\[ e(t) = \sqrt{2}\,E\sin\omega t \qquad I_m = \frac{\sqrt{2}\,E}{Z} \qquad \varphi = \arctan\frac{X}{R} \qquad \tau = \frac{X}{\omega R} \]
\[ i(t) = \underbrace{I_m\sin(\omega t - \varphi)}_{\text{symetryczna}} \;\underbrace{-\,I_m\sin(\omega t_0 - \varphi)\,e^{-(t-t_0)/\tau}}_{\text{nieokresowa}} \]

Są dwie części. Symetryczna to prąd stanu ustalonego o wartości wynikającej z rachunku symbolicznego. Nieokresowa jest potrzebna, aby prąd zaczął się od zera: w tej chwili ma wartość przeciwną do symetrycznej i zanika ze stałą τ. Dlatego jej wielkość zależy od t₀, chwili zwarcia liczonej od przejścia napięcia przez zero.

Maksima w zależności od t₀

Często mówi się, że „najgorszy przypadek jest przy przejściu napięcia przez zero”, ale trzeba rozróżnić, co chcemy zmaksymalizować:

ChwilaCo się dziejeGdzie to ważne
\(t_0 = \varphi/\omega\)Brak składowej nieokresowej: prąd jest symetryczny od początku.Najlepszy przypadek, do którego dąży łączenie synchroniczne.
\(t_0 = (\varphi - 90^\circ)/\omega\)Największa składowa nieokresowa, równa Im.Asymetria przy otwieraniu i obciążenie wyłącznika w pierwszych okresach.
\(t_0 = 0\)Największy pierwszy szczyt, około pół okresu później.Siły elektrodynamiczne i zdolność załączania.

W sieciach silnie indukcyjnych φ zbliża się do 90° i obie chwile prawie się pokrywają, dlatego często się je myli. Rozchodzą się wraz ze wzrostem R/X. Tabela powstała przez numeryczne przejście t₀ co 0,25°, a największy szczyt zawsze wypadał w zerze napięcia:

R/XφSzczyt przy t₀ = 0Szczyt przy największej nieokresowejκ ze wzoru IEC 60909
0{,}0587{,}1°1{,}8571{,}8561{,}864
0{,}184{,}3°1{,}7371{,}7331{,}746
0{,}278{,}7°1{,}5501{,}5391{,}558
0{,}373{,}3°1{,}4151{,}3971{,}418
0{,}563{,}4°1{,}2421{,}2141{,}239
145{,}0°1{,}0691{,}0441{,}069
\[ i_p = \kappa\,\sqrt{2}\,I_k \qquad \kappa \approx 1{,}02 + 0{,}98\,e^{-3R/X} \]

Szczyty w tabeli podano jako krotności √2·Ik. Przybliżony wzór na κ jest bardzo bliski, i to właśnie stosuje norma, aby nie trzeba było symulować.

Przykład. E = 230 V, R = 5 mΩ, X = 20 mΩ. Z = 20,6 mΩ i Ik = 11,2 kA. R/X = 0,25, więc κ ≈ 1,48 oraz ip ≈ 1,48·√2·11,2 ≈ 23,4 kA. τ = 20 mΩ/(314 rad/s · 5 mΩ) = 12,7 ms: po 100 ms składowa nieokresowa już nie występuje.

W układzie trójfazowym

Napięcie każdej fazy jest przesunięte o 120°, więc jednoczesne zwarcie trójfazowe daje każdej fazie inne t₀. Składowe nieokresowe trzech faz sumują się do zera. Ponieważ co 60° któreś napięcie fazowe przechodzi przez zero, zawsze jedna faza jest blisko najgorszego przypadku: dlatego największy szczyt oblicza się tak, jakby przypadał na jedną z nich. Zwarcie dwufazowe to √3/2 trójfazowego, a jego najgorsza chwila to przejście przez zero napięcia między tymi dwiema fazami.

W pobliżu generatora

Daleko od generatorów składowa przemienna pozostaje stała. Blisko generatora nie: zaczyna się od wartości podprzejściowej, spada do przejściowej i kończy na ustalonej, czasem poniżej prądu znamionowego. To ważne, ponieważ zabezpieczenie zwłoczne może zastać mniejszy prąd, niż oczekiwano. Pracujące silniki także dostarczają prąd w pierwszych okresach, co uwzględnia IEC 60909.

Która wartość co sprawdza

Każdy skutek zależy od innej wielkości, dlatego jedna liczba „prąd zwarciowy” nie wystarcza:

SkutekWielkośćSprawdzenie
Siła między przewodami\(i_p\)Rośnie z kwadratem szczytu. Szyny, zdolność załączania Icm.
Nagrzewanie\(\int i^2 dt\)Energia przepuszczona przez aparat wobec k²S² kabla.
Otwieranie\(I_k\), \(I_b\)Zdolność wyłączania Icu lub Icn, według prądu przy otwieraniu.
Zadziałanie\(I_{k,\min}\)Najsłabsze i najdalsze zwarcie musi uruchomić zabezpieczenie.

Dalej: Zdolność wyłączania i otwieranie, Kalkulator prądu zwarciowego, Charakterystyki zabezpieczeń i Aparaty zabezpieczające. Współczynnik κ pochodzi z IEC 60909; formalne obliczenie musi być zgodne z normą.